Z БУЫНЫНЫҢ КОММУНИКАТИВТІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ СӨЙЛЕУ МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ BLENDED LEARNING ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ РӨЛІ

АННОТАЦИЯ

Мақалада қазіргі білім алушылардың – Z буыны өкілдерінің коммуникативтік дағдылары мен сөйлеу мәдениетінің ерекшеліктері қарастырылады. Автор цифрлық технологиялардың тілдік ортаға әсерін талдай отырып, оқушылардың шешендік өнері мен академиялық сөйлеу дағдыларын дамытуда «аралас оқыту» (blended learning) моделінің тиімділігін негіздейді.

Кілт сөздер: Z буыны, аралас оқыту (blended learning), сөйлеу мәдениеті, коммуникативтік ерекшеліктер, цифрлық технологиялар, клиптік ойлау, төңкерілген сынып (flipped classroom), тілдік құзыреттілік.

Шетел ХХІ ғасыр – ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуымен ғана емес, адамзаттың қарым-қатынас мәдениетінің түбегейлі өзгеруімен сипатталатын дәуір. Бүгінгі білім беру мекемелеріндегі негізгі контингент – 1990-жылдардың соңы мен 2010-жылдардың басында дүниеге келген, ғылымда «Z буыны» немесе «цифрлық тумалар» (Digital Natives) деп аталатын жастар. Бұл буынның ақпаратты қабылдау, өңдеу және жеткізу тәсілдері алдыңғы буындардан (X, Y) айтарлықтай ерекшеленеді. У. Штраус пен Н. Хаудың ұрпақтар теориясына сәйкес, бұл буын цифрлық ортада еркін бағдарланғанымен, бетпе-бет сөйлесу мәдениетінде белгілі бір қиындықтарға тап болады [2, 45 б.]. Дәстүрлі оқыту процессі, оның ішінде сөйлеуге үйрету көбіне механиқалық қайталауға, дайын диалогтар мен мәтіндерді жаттауға негізделеді. Мұндай тапсырмаларда контекст (шынайы, өмірлік жағдайаттар) пен мәдени мазмұн аз қамтылады. Бұл тәсіл көп жылдар бойы Z ұрпақ өкілдері үшін тиімсіз екенін дәлелдеуде. Себебі бұл оқушылар “цифрлық аборигендер” (технологиямен өскендер) болып табылады. Олар “клиптік” ойлауға, визуализацияға, интерактивтілікке және жедел кері байланысқа мұқтаж. Олар үшін негізгі және шешуші рөл атқаратын критерийлер ретінде: материалдың өзектілігі, шынайылығы, индивидуалды қарқынмен оқуға мүмкіндік беру, ішкі мотивацияны сақтау болып табылады.  Жүргізілген педагогикалық эксперимент нәтижелері осы мәселенің практикалық көрінісін айқындады. 8-сынып оқушылары арасындағы сауалнама барысында қатысушылардың 78%-ы ағылшын тілінде сөйлегенде ең алдымен «қазақ тілінде» ойлайтынын көрсетті. С. С. Құнанбаева бұл құбылысты «тіларалық трансференция» деп атайды [7, 344 б.]. Бұл оқушының когнитивтік деңгейінде «ішкі аударма» механизмінің басымдығын, яғни лингвистикалық терминологиямен айтқанда, L1 интерференциясының жоғары екенін дәлелдейді. Осы себепті аралас оқыту (Blended Learning) форматы дәстүрлі оқытуды цифрлық ресурстармен ұштастыратын маңызды әдістемелік қажеттілікке айналуда.

Z буыны үшін виртуалды әлем – табиғи өмір сүру ортасы. Алайда, гаджеттерге тәуелділік пен мессенджерлердегі жылдам хабар алмасу үдерісі олардың ауызша сөйлеу мәдениетіне, ойын жүйелі жеткізу қабілетіне кері әсерін тигізіп жатқаны жасырын емес. Сондықтан, болашақ педагог-мамандар үшін осы буынның тілдік құзыреттілігін арттыруда жаңа әдістемелік тәсілдерді, соның ішінде Blended Learning (аралас оқыту) технологиясын енгізу – өзекті мәселе  болып табылады.

1.Z буынының коммуникативтік портреті: Артықшылықтар мен дефициттер

Z буынының коммуникациялық стиліне тән басты сипат – клиптік ойлау. Олар ұзақ мәтіндерді оқудан гөрі, қысқа видеоларды (TikTok, Reels) немесе инфографикаларды жылдам қабылдауға бейім. Бұл ерекшелік сөйлеу мәдениетіне келесідей өзгерістер әкелді:

1. Сөйлеудің «экономдылығы»: Мессенджерлердегі қарым-қатынас тілдік нормалардың сақталмауына, сөздердің қысқаруына (мысалы, «сәлем» орнына «слм», «не істеп жатырсың?» орнына «нст?»), англицизмдер мен жаргондардың көбеюіне әкелді.
2. Коммуникативтік кедергілер: Бетпе-бет (face-to-face) сөйлесу кезінде Z буынының көптеген өкілдері вербалды емес белгілерді (ым-ишара, интонация) оқуда және өз ойын логикалық толық сөйлемдермен құрастыруда қиындықтарға тап болады.
3. Визуалды басымдық: Олар үшін сөзден гөрі эмодзи, мем немесе стикер арқылы эмоцияны білдіру тиімдірек көрінеді.

Бұл үдерістер мектеп оқушылары мен студенттердің академиялық тілді меңгеру деңгейін төмендетіп, шешендік өнер мен дискуссия жүргізу дағдыларының әлсіреуіне себеп болуда.

2. Сөйлеу мәдениетін дамытудағы Blended Learning технологиясы

Z буынының жоғарыда аталған ерекшеліктерін ескере отырып, білім беру жүйесінде дәстүрлі форматты толықтай жоққа шығармай, оны цифрлық мүмкіндіктермен ұштастыру қажет. Blended Learning (аралас оқыту) – бұл офлайн (сыныптағы бетпе-бет) оқыту мен онлайн оқытудың (LMS платформалары, интернет ресурстар) интеграциясы.

Аралас оқытудың сөйлеу дағдыларын дамытудағы тиімділігін келесі модельдер арқылы көруге болады:

• Flipped Classroom (Төңкерілген сынып): Оқушы теориялық материалды (мысалы, сөйлеу этикеті немесе тілдік нормалар туралы лекцияны) үйден видео-дәріс форматында көріп келеді. Ал сыныптағы уақыт тек практикалық коммуникацияға: дебаттарға, рөлдік ойындарға және презентацияларға жұмсалады. Бұл оқушының «үнсіз отыру» уақытын азайтып, сөйлеу практикасын барынша арттырады.
• Station Rotation (Станциялар ротациясы): Сынып ішінде оқушылар топтарға бөлініп, «мұғаліммен жұмыс», «цифрлық жұмыс» және «топтық жоба» станцияларынан өтеді. Мұндағы топтық жұмыс станциясы Z буынына тән әлеуметтік оқшаулануды жеңуге және диалог құруды үйренуге бағытталады.

3. Аралас оқыту ортасындағы цифрлық құралдардың маңызы

Z буынының технологияға деген махаббатын сөйлеу мәдениетін дамытуға бағыттауға болады. Мысалы:

• Flipgrid платформасы: Оқушылар берілген тақырыпқа 1-2 минуттық бейне-жауап жазады. Бұл олардың камера алдында еркін сөйлеуін, дикциясын және ойын жинақтауын қалыптастырады.
• Подкастинг: Оқушылардың өз подкасттарын жазуы – бұл заманауи шешендік өнер. Мұнда олар дауыс ырғағына, сөздік қордың байлығына және логикалық екпінге назар аударуға мәжбүр болады.
• Цифрлық дискуссия: Google Classroom немесе арнайы форумдарда академиялық тілде пікір жазу арқылы олар жазбаша сөйлеу мәдениетін (netiquette – желілік этикет) қалыптастырады.

Аралас оқытудың негізгі артықшылығы – шынайы әрі ыңғайлы тілдік орта қалыптастыру және қысымсыз сөйлеу мен түсінуді күшейту мүмкіндігі. Бұл шетел тіл иесі (native speakers) өміріне жақын медиа-контентті қолдану арқылы жүзеге асады. Дәстүрлі, қазірде көп мектептерде оқытылатын оқулықтардағы жасанды әрі  шындықта ілеспейтін мәтіндерге қарағанда, шетелдік фильмдер мен әндер табиғи, түсінуге оңай тілдік материал болып табылады. Олар оқушылар үшін мотивациялық катализатор (қызығушылықты арттыратын құрал) және күрделі лексика-грамматикалық құрылымдарды түсінуге көмектесетін контекстуалдық негіз ретінде таптырмайтын құрал болып саналады. И. Р. Гальперин мәтінді зерттеу нысаны ретінде қарастырса [8, 144 б.], аралас оқыту осы мәтінді жанды қарым-қатынас құралына айналдырады. Эксперимент соңында жүргізілген қайталау тестілеуі көрсеткендей, оқушылардың калькалық қателер жіберу деңгейі айтарлықтай төмендеген.

Қорыта айтқанда, Z буынының коммуникативтік ерекшеліктерін «проблема» деп емес, «ерекшелік» деп қабылдау қажет. Олардың технологиялық әлеуетін білім беру үдерісіне дұрыс бағыттау арқылы жоғары сөйлеу мәдениетіне қол жеткізуге болады. Blended Learning технологиясы – дәстүрлі классикалық білім мен заманауи цифрлық мүмкіндіктердің алтын көпірі. Аралас оқыту элементтерін енгізу арқылы біз оқушыны жай ғана ақпарат тұтынушыдан, сол ақпаратты сауатты жеткізе алатын, ойы ұшқыр, тілі бай тұлға ретінде қалыптастыра аламыз. Бұл 4-курс студенті, яғни болашақ маман ретінде біздің алдымызда тұрған басты әдістемелік міндеттердің бірі.

Әдебиеттер тізімі:

1. Prensky M. Digital Natives, Digital Immigrants Part 1. // On the Horizon. – MCB University Press, 2001. – Vol. 9. – No. 5.
2. Bonk C. J., Graham C. R. The Handbook of Blended Learning: Global Perspectives, Local Designs. – San Francisco: Pfeiffer, 2006. – 624 p.
3. Штраус У., Хау Н. Поколение Z: Психология и коммуникация в цифровой среде. – М.: Альпина Паблишер, 2017. – 320 с.
4. Байжанова З. Т. Білім беруді цифрландыру жағдайында аралас оқыту технологиясын қолдану ерекшеліктері. – Алматы: Ұлттық білім академиясының хабаршысы, 2021. – 115-121 бб.
5. Garrison D. R., Kanuka H. Blended learning: Uncovering its transformative potential in higher education. // The Internet and Higher Education. – 2004. – Vol. 7. – No. 2. – 95-105 p.
6. Жолдасбекова С. А. Педагогикалық инновациялар мен жаңа технологиялар. – Түркістан: Тұран баспасы, 2015. – 248 б.
7. Кунанбаева С. С. Теория и практика современного иноязычного образования. – Алматы, 2010. – 344 с.
8. Гальперин И. Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: КомКнига, 2007. – 144 с.