АҒЫЛШЫН ТІЛІН ҮЙРЕТУГЕ АРНАЛҒАН МОБИЛЬДІ ҚОСЫМШАЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

АҢДАТПА

Ағылшын тілін үйретуге арналған мобильді қосымшалар соңғы жылдары сан жағынан да, функциялық әртүрлілігі жағынан да айтарлықтай өсті. Бұрын тіл үйренуге арналған цифрлық құралдар көбіне электронды сөздік, аудиофайл немесе тест түрінде шектелсе, қазіргі қолданбалар лексика, грамматика, тыңдалым, айтылым, оқу, микрожаттығу, дербес прогресс мониторингі және әлеуметтік өзара әрекеттестік элементтерін біріктіретін күрделі оқу ортасына айналды. Сондықтан оларды біртұтас құбылыс ретінде емес, дидактикалық мақсаты, тілдік дағдыға бағдарлануы, кері байланыс үлгісі және оқу сценарийіне кіріктірілу деңгейі бойынша жіктеп қарау қажет. Мұндай салыстырмалы талдау тілдік емес мамандықтар студенттері үшін қай қосымша қандай жағдайда тиімді екенін түсінуге мүмкіндік береді

Кілт сөздер: мобильді қосымшалар, ағылшын тілін оқыту, MALL, Quizlet, Duolingo, vocabulary learning, grammar apps, listening skills, speaking skills, blended learning, action-oriented approach, online interaction, self-regulated learning, кәсіби лексика, тілдік емес мамандықтар, цифрлық оқу ортасы, learner autonomy, retrieval practice, микрооқыту, геймификация.

Мобильді қосымшаларды бірінші кезекте сөздік қорды дамытуға арналған, тыңдалым мен айтылымға бағытталған, кешенді тіл үйрету платформалары және грамматикаға маманданған қосымшалар деп бөлуге болады. Бұдан бөлек, кәсіби ағылшынға, емтиханға дайындыққа, тілдік серіктес табуға, мәтін оқу мен аудармаға, немесе LMS-пен байланысқан университеттік ортаға бейімделген нұсқалары да бар. Алайда тілдік емес мамандықтар студенттеріне қатысты негізгі төрт тип әсіресе маңызды, себебі олардың қажеттілігі көбіне кәсіби лексика, базалық коммуникация, қысқа өздік жұмыс және уақыт үнемдеу мәселелерімен байланысты болады.

Сөздік қорды дамытуға арналған қосымшалардың басты мақсаты – жаңа сөздерді тиімді есте сақтау және оларды ұзақ мерзімге бекіту. Мұндай қосымшалар көбіне карточка, сәйкестендіру, тест, қайталау жиілігін жоспарлау және retrieval practice механизмдеріне сүйенеді. Quizlet – осы типтің ең кең таралған мысалдарының бірі. Оның негізгі артықшылығы – пайдаланушыға тақырыптық немесе кәсіби сөз жинақтарын тез құруға, дайын жиынтықтарды қолдануға, сөзді дыбыспен, аудармамен және жазылуымен бірге меңгеруге мүмкіндік беруі. [32, 10-17б]. Қазақстандық зерттеуде Quizlet-тің vocabulary enhancement үшін мотивацияны, retention-ды және self-regulated learning-ді қолдай алатыны көрсетілген, бірақ зерттеу оның құрылымдалған оқу ортасында қолданылғанда ғана тиімділігі жоғары болатынын да атап өтеді. Орыс тілді кеңістіктегі жаңа зерттеулер де лексикалық деңгейі жоғары студенттер үшін Quizlet сөздік қорды жүйелі қайталауда пайдалы екенін, алайда оны контекстік қолданумен толықтыру керектігін көрсетеді.

Бұл типтегі қосымшалардың дидактикалық күші олардың қарапайымдылығында. Студент кез келген уақытта 5–10 минуттық қайталау жасап, кәсіби терминдерді немесе академиялық сөздерді кезең-кезеңімен бекіте алады. Тілдік емес мамандық студенттері үшін бұл өте қолайлы, себебі оларға бір мезетте жалпы ағылшынмен қатар мамандыққа қатысты терминологияны меңгеру қажет. Сөздік қосымшалар осы қажеттілікке дәл келеді: инженер студент техникалық терминдерді, медицина студенті клиникалық лексиканы, экономика студенті қаржылық ұғымдарды бөлек жиынтықтар түрінде қайталай алады. Сонымен бірге мұндай қосымшалар көбіне individual trajectory жасауға мүмкіндік береді: пайдаланушы әлсіз сөздерді бөлек іріктеп, оларды жиірек қайталайды. Бұл артықшылық action-oriented approach шеңберінде тілді белгілі бір әрекетке дайындық құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді, өйткені сөздік қор кейін нақты тапсырмада қолданылуы тиіс. [31, 57-60б].

Сонымен қатар сөздік қосымшалардың шектеулері де бар. Біріншіден, олар көбіне сөз–аударма деңгейінде қалады, сондықтан коллокация, прагматика, дискурс және жанрлық қолданылу сияқты терең аспектілер жеткіліксіз беріледі. Екіншіден, студент механикалық жаттауға үйреніп қалуы мүмкін. Үшіншіден, мұндай қосымшалар mediation немесе online interaction сияқты CEFR-дің жоғары деңгейлі әрекеттерін өздігінен толық іске асыра алмайды. Осы себепті сөздік қорды дамытуға арналған құралдар аудиториялық немесе басқа цифрлық тапсырмалармен бірге қолданылғанда анағұрлым нәтижелі. Яғни олар тіл үйретудің негізін емес, нақты компонентін күшейтетін қосымша құрал ретінде қарастырылуы тиіс. [37, 115-118б].

Тыңдалым мен айтылымға бағытталған қосымшалар екінші ірі топты құрайды. Бұл типтегі құралдар қысқа аудио, бейне, диалог, сөйлеуді тану, дыбыстауды салыстыру және үлгіге еліктеу тапсырмалары арқылы тілдің дыбыстық жағын дамытуға бағытталады. Олардың артықшылығы – студент тілді тек оқып қана қоймай, естіп, қайталап және өз дыбыстауын тексере алады. Айтылымға арналған технологиялар әсіресе фонетикалық сенімділік пен автоматтануды дамытуды қолдайды. CEFR Companion Volume-дағы online interaction түсінігі цифрлық ортада серіктеспен немесе жүйемен өзара әрекетке түсуді қамтитынын ескерсек, мұндай қосымшалар тіл үйренушінің интерактивті реакциясын жаттықтыруға ішінара жағдай жасайды.

Алайда бұл типтің де өз ерекшелігі бар. Сөйлеуді тану жүйелері көбіне шектеулі фразалық немесе үлгілік жауаптарды жақсы өңдейді, бірақ еркін және күрделі сөйлеуді толық бағалай алмайды. Сондықтан олар spoken production-ды бастауға көмектескенімен, оны толық алмастырмайды. Тыңдалымға арналған қосымшаларда да дәл осы жағдай байқалады: қысқа аудио мен жабық тесттер қабылдауды дамытады, бірақ аутенттік ұзақ мәтіндерді, кәсіби дәрістерді немесе көп қатысушысы бар диалогтарды түсінуге бірден үйретпейді. Сондықтан тыңдалым мен айтылым қосымшалары «бастапқы белсендіру» құралы ретінде өте тиімді, ал жоғары деңгейдегі коммуникация үшін оларды сабақтағы диалог, пікірталас, role-play және mediation тапсырмаларымен біріктіру қажет.

Кешенді тіл үйрету платформалары – мобильді қосымшалардың ең танымал түрлерінің бірі. Бұл топқа Duolingo сияқты платформалар кіреді. Олардың ерекшелігі – бірнеше дағдыны бір оқу ортасында біріктіру: лексика, грамматика, оқу, тыңдалым, кейде жазылым мен айтылым. Duolingo тәрізді платформалардың артықшылығы – студентке «оқуды бастау» тосқауылын азайтуы. Қолданушыға қысқа сабақтар, айқын интерфейс, визуалды прогресс, марапат және қайталау жолақтары беріледі. Бұл әсіресе мотивациясы тұрақсыз немесе бос уақыты аз студенттер үшін ыңғайлы. [30, 74-77б].  Сонымен бірге кешенді платформалар негізгі тілдік құрылымдарды рет-ретімен беріп, learning routine қалыптастыруға көмектеседі. Бірақ олардың кемшілігі де жоқ емес. Біріншіден, көптеген платформалар универсал мазмұн ұсынады, сондықтан тілдік емес мамандық студенттерінің кәсіби қажеттілігіне толық сәйкес келе бермейді. Екіншіден, тапсырмалар көбіне қысқа және жабық форматта болады, бұл шынайы сөйлеу, пікір дәлелдеу немесе мәтін аралық mediation сияқты күрделі әрекеттерді шектейді. Үшіншіден, мұндай жүйелер көбіне platform logic-ке бейімделгендіктен, оқытушы қойған нақты курс мақсатына икемдеуді қажет етеді.

Грамматикаға бағытталған қосымшалар арнайы бір тілдік компонентті тереңдетуге арналған. Олар ереже түсіндіру, үлгі сөйлем, қате табу, трансформация, multiple choice, sentence building және микро-жаттығулар арқылы грамматикалық дәлдікті күшейтеді. Мұндай құралдар тілдік емес мамандық студенттері үшін пайдалы болуы мүмкін, себебі оларда грамматика көбіне практикалық жазылымда, кәсіби хат алмасуда, нұсқаулық оқу мен қысқа презентация жасауда қажет болады. Егер сөздік қосымшалар lexical retrieval-ді күшейтсе, грамматикалық қосымшалар form-focused support береді. Олар әсіресе сабақта өтілген тақырыпты бекітуде, қателерді дербес түзетуде және дайындықсыз кеткен олқылықтарды толтыруда тиімді. [27, 36-41б].

Грамматикалық қолданбалардың күшті жағы – нақты ережеге шоғырлануы. Студент мысалы уақыт формаларын, пассив, шартты сөйлемді немесе кәсіби хат мәтіндеріндегі модальдік құрылымдарды жеке-жеке машықтай алады. Бірақ мұнда да шектеу бар: грамматика контекстсіз үйретілгенде ол сөйлеу әрекетіне автоматты түрде ауыспайды. Сондықтан grammar apps көбіне оқытушы басқарған blended learning моделінде көбірек нәтиже береді. Сабақта жаңа құрылым контекстте енгізіліп, кейін қосымшада шағын жаттығулармен автоматтандырылады, ал соңында сол құрылым нақты speaking, writing немесе mediation тапсырмасында қолданылады. Осындай тізбек грамматиканы оқшау білім ретінде емес, әрекетке қызмет ететін ресурс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі:

1. С. Құнанбаева Теория и практика современного иноязычного образования. Алматы, 2010.
2. Қошанова Г.Д., Абенова Т.Т. «Мобилді оқыту» оқу құралы, 2023.
3. Ш. Т. Таубаева Педагогика және оқыту технологиялары. Алматы, 2016.
4. Stockwell G. Mobile Assisted Language Learning, Cambridge University Press, 2022.
5. Б. А. Тұрғынбаева Дамыта оқыту технологиялары. Алматы, 2014.
6. Pergum M. Mobile learning languages, Springer, 2014.
7. Е. И. Пассов Коммуникативный метод обучения иностранному говорению. – Москва, 1991.
8. Құсайынов А.Қ. Білім берудегі инновациялық технологиялар. Алматы, 2014.
9. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014).Approaches and Methods in Language Teaching (3rd ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
10. Тихомирова Н.В. Инновационные технологии обучения в высшей школы. Санкт Петербург, 2018.
11. Kukulska-Hulme, A. (2018). Mobile-Assisted Language Learning.
12. Жадрина М.Д. Қазақстандағы цифрлық білім беру технологияларының дамуы. Педагогика және психология, 2020.
13. Mihaylova, M., Gorin, S., Reber, T. P., & Rothen, N. (2022). A Meta-Analysis on Mobile-Assisted Language Learning Applications: Benefits and Risks.
14. И. Л. Бим Методика обучения иностранным языкам. Москва, 2007.
15. Г. К. Селевко Современные образовательные технологии. Москва, 1998.
16. Nunan, D. What is Task-Based Language Teaching? Cambridge University Press, 2004/2010.
17. Н. Д. Гальскова Теория обучения иностранным языкам. – Москва, 2006.
18. Каримова И., Нормуратова В. 2025. Т. 5. № 1. С. 528–536. Влияние Quizlet на обучение лексике уровня C1 студентов бакалавриата УзГУМЯ // Лингвоспектр.
19. Е. С. Полат Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. Москва: Академия, 2009.
20. Ahmadian, M. J., Long, M. H. (eds.). 2022. The Cambridge Handbook of Task-Based Language Teaching. Cambridge University Press.
21. Leveraging AI-enabled mobile learning platforms to enhance the effectiveness of English teaching in universities. PMC.
22. Mobile-assisted vocabulary learning through the Shanbay App outside the classroom: Effects of self-regulation and peer scaffolding. PMC, 2022.
23. UNESCO. Policy Guidelines for Mobile Learning. Paris: UNESCO, 2013.
24. Mihaylova M., Gorin S., Reber T. P., Rothen N. 2022. Vol. 62(1). P. 252–271. A Meta-Analysis on Mobile-Assisted Language Learning Applications: Benefits and Risks // Psychologica Belgica.
25. Council of Europe. (2020). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment – Companion Volume.
26. Авраменко А. П., Матвеева О. Ю. 2020. Формирование коммуникативных стратегий на иностранном языке с использованием мобильных технологий // Московский педагогический журнал.
27. Garrison D. R., Kanuka H. 2004. Vol. 7(2). P. 95–105. Blended learning: Uncovering its transformative potential in higher education // The Internet and Higher Education.
28. Richards J. C., Rodgers T. S. 2014. Approaches and Methods in Language Teaching. 3rd ed. Cambridge: Cambridge University Press.
29. Lei X., Fathi J., Noorbakhsh S., Rahimi M. 2022. Vol. 13. The Impact of Mobile-Assisted Language Learning on English as a Foreign Language Learners' Vocabulary Learning Attitudes and Self-Regulatory Capacity // Frontiers in Psychology.
30. 30 Duolingo. 4 Learnings from Duolingo Efficacy Studies. 2024.
31. Aksel A. 2021. Vol. 1(2). Vocabulary Learning with Quizlet in Higher Education and Language Education and Technology.
32. Talapova A. K., Turar A. S. 2024. No. 8. The Effectiveness of “Quizlet” for Vocabulary Enhancement in Foreign Language Teaching // Academics and Science Reviews Materials.
33. Kukulska-Hulme A., Bull S. 2009. Vol. 3(2). P. 12–18. Theory-based Support for Mobile Language Learning: Noticing and Recording // International Journal of Interactive Mobile Technologies.
34. Азизханова А. Э. 2021. Специфика преподавания профессионально ориентированного английского языка студентам медицинских специальностей // Мир науки, культуры, образования.
35. Jackson, D. O. (2022). Task-Based Language Teaching. Cambridge University Press.
36. Қ. Қадашева Шетел тілін оқыту әдістемесі. 2012.
37. Council of Europe. (2001). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment.