БАСТАУЫШ САТЫДА АҒЫЛШЫН ТІЛІ ЛЕКСИКАСЫН ОҚЫТУ ҮДЕРІСІНЕ 4К ДАҒДЫЛАРЫН (СЫНИ ОЙЛАУ, КРЕАТИВТІЛІК, КОММУНИКАЦИЯ, КОЛЛАБОРАЦИЯ) КІРІКТІРУ

АҢДАТПА

Мақалада бастауыш мектептегі ағылшын тілі сабақтарында лексикалық дағдыны қалыптастыру үдерісіне 4К дағдылар жүйесін (сыни ойлау, креативтілік, коммуникация, коллаборация) кіріктіру мәселесі қарастырылады. Автор кәсіби педагогикалық іс-тәжірибе аясында жүргізілген эмпирикалық зерттеудің нәтижелерін ұсынады. Лексикалық бірліктерді механикалық түрде жаттаудан оларды когнитивті және коммуникативті өңдеуге көшудің тиімділігі нақты критерийлер мен статистикалық көрсеткіштер арқылы дәлелденді.

Кілт сөздер: 4К дағдылары, ағылшын тілі, лексикалық дағды, бастауыш мектеп, сыни ойлау, коммуникативті тәсіл, педагогикалық эксперимент.

Кіріспе

Қазіргі білім беру парадигмасы жағдайында тілдік білім берудің негізгі мақсаты тек лингвистикалық мәліметтерді тасымалдау ғана емес, шет тілін нақты өмірлік міндеттерді шешу үшін қолдана алатын функционалды сауатты тұлғаны қалыптастыру болып табылады. Осыған орай, өзегі 4К жүйесі: сыни ойлау (Critical Thinking), креативтілік (Creativity), байланыс (Communication) және коллаборация (Collaboration) болып саналатын ХХI ғасыр дағдылары тұжырымдамасы ерекше өзектілікке ие [1].

Лексикалық дағдыны қалыптастыру – ағылшын тілін үйрену барысындағы ең күрделі аспектілердің бірі. Бастауыш сынып оқушылары механикалық жаттау (rote learning) арқылы меңгерілген сөздерді тез ұмыту мәселесімен жиі бетпе-бет келеді [2], бұл сөздердің контекстен тыс және пассивті қабылдануынан туындайды. Осы зерттеу жұмысының мақсаты – кәсіби педагогикалық іс-тәжірибе жағдайында бастауыш сатыда шет тілі лексикасын семантизациялау және бекіту үдерісіне 4К дағдыларын кіріктірудің тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және эмпирикалық мәліметтер арқылы дәлелдеу. Шет тілдерін оқытудағы коммуникативті-когнитивті тәсіл саласындағы, сондай-ақ тұлғаға бағдарланған білім беру тұжырымдамаларындағы ғылыми еңбектер зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізі ретінде алынды [3].

4К жүйесін лексикалық жұмысқа кіріктіру оқушы рөлінің пассивті реципиенттен танымдық іс-әрекеттің белсенді субъектісіне өзгеруін көздейді. Осы орайда әрбір компоненттің лексиканы меңгерудегі когнитивті функциясы айқындалды [4]:

Сыни ойлау: лексикалық материалды талдау, мағыналық белгілері бойынша санаттарға бөлу және контекстік заңдылықтарды анықтау;

Креативтілік: жаңа сөздерді тұлғалық маңызы бар мәнмәтінде, функционалды-түпнұсқалық тәсілдермен қолдану;

Коммуникация және Коллаборация: лексиканы белсенді пысықтауға арналған әлеуметтік ортаны қамтамасыз ету, мұнда сөз тек жаттау нысаны емес, ортақ прагматикалық мақсатқа жетудің құралына айналады.

Практикалық бөлім: Педагогикалық эксперименттің барысы және іске асыру моделі

Ұсынылған модельді апробациялау 3-сынып оқушыларының базасында кәсіби педагогикалық іс-тәжірибеден өту кезеңінде жүзеге асырылды. Эксперименттік зерттеу үш кезеңді қамтыды: констатациялаушы (бастапқы диагностика), қалыптастырушы (жаңа әдістемені енгізу) және бақылау (қорытынды нәтижелерді өлшеу) кезеңдері.

Бастапқы диагностика барысында оқушылардың лексикалық бірліктерді меңгеру деңгейі үш критерий бойынша бағаланды: сөздің мағынасын тану (танымдық), сөзді сөйлемде дұрыс қолдану (функционалдық) және сөзді өз бетінше сөйлеу әрекетінде пайдалану (продуктивтік).

Қалыптастырушы кезеңде дәстүрлі жұмыс алгоритмі (сөзді ұсыну - аудару - бірнеше рет қайталау) 4К жүйесіне сәйкес құрылымдалған тапсырмалар кешенімен алмастырылды ("Animals and Habitats" тақырыбы мысалында):

1-тапсырма: Сыни ойлау (Venn Diagram әдісі). Оқушыларға жаңа сөздердің дайын аудармасы берілген жоқ. Оларға жануарлар мен олардың сипаттамалары бар карточкалар жиынтығы ұсынылды. Оқушылар графикалық ұйымдастырушыны қолдана отырып, жануарларды тіршілік ету ортасына (forest, desert, ocean) қарай өздігінен бөліп, "A bear lives in the forest because it needs big trees" үлгісінде өз таңдауларын дәлелдеуі тиіс болды. Бұл сөз семантикасын терең когнитивті өңдеуді қамтамасыз етті.

2-тапсырма: Коллаборация (Information Gap технологиясы). Сынып 4 адамнан тұратын шағын топтарға бөлінді. Әрбір оқушы жануар туралы ақпараттың тек бір бөлігін ғана (өлшемі, түсі, қорегі немесе мекені) алды. Ортақ мақсат – жануардың толық портретін құрастыру. Тапсырма топтың әрбір мүшесінің белсенді қатысуынсыз және өзара әрекеттесуінсіз орындалмайтындай етіп ұйымдастырылды.

3-тапсырма: Коммуникация (Find Someone Who... сауалнамасы). Оқушылар сынып ішінде қозғала отырып, зерттеліп жатқан лексиканы сұраулы құрылымдарда қолданып, сұхбат жүргізді ("Do you like penguins?", "Are you scared of spiders?"). Назар форманың қатесіздігінен (accuracy) мағынаны жеткізудің еркін болуына (fluency) аударылды.

4-тапсырма: Креативтілік (Продуктивті нәтиже). Сабақтың қорытынды кезеңінде оқушылар "My Fantastic Pet" жобасын қорғады. Олар табиғатта жоқ жануардың бейнесін салып, оған жаңа лексикалық бірліктерді (дене мүшелері, сын есімдер, қимыл етістіктері) біріктіре отырып сипаттама берді.

Педагогикалық іс-тәжірибе барысында жинақталған мәліметтерді сандық және сапалық тұрғыдан талдау ұсынылған интегративті модельдің жоғары тиімділігін көрсетті. Экспериментке дейінгі және одан кейінгі көрсеткіштерді салыстыру үшін оқушылардың лексикалық қорды меңгеру деңгейінің динамикасы есептелді.

1-Кесте

Оқушылардың лексикалық дағдыларының даму динамикасы (пайыздық көрсеткішпен)

Сондай-ақ, эксперимент аяқталғаннан кейін екі аптадан соң өткізілген отсроченный лексикалық бақылау кесіндісі (retention rate) дәстүрлі әдіспен оқытылған бақылау тобындағы материалды есте сақтау көрсеткіші 54%-ды құраса, 4К форматында білім алған эксперименттік топта бұл көрсеткіш 82%-ға тең болғанын айқындады [5].

Коллаборация мен коммуникация деңгейін бақылау парақтары арқылы өлшеу барысында оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігінің артқаны және тілдік мазасыздық (language anxiety) деңгейінің төмендегені байқалды. Әсіресе, үлгерімі төмен оқушылардың командалық жұмыс шеңберінде лексиканы қолдану көрсеткіші жоғарылады.

Қорытынды

Жүргізілген эмпирикалық зерттеу нәтижелері бастауыш сатыда ағылшын тілі лексикасын оқыту үдерісіне 4К дағдыларын кіріктірудің әдіснамалық тұрғыдан тиімді екенін толық дәлелдейді. Пассивті жаттаудан сыни тұрғыдан пайымдау, креативті қолдану және командалық өзара әрекеттесу арқылы білімді белсенді түрде құрастыруға көшу шет тілін меңгеру үдерісінің сапасын арттырады. Кәсіби педагогикалық іс-тәжірибе барысында алынған нақты пайыздық көрсеткіштер мен оң динамика бұл тәсілді заманауи мектептердегі тілдік білім беру үдерісіне кеңінен енгізу қажеттілігін айғақтайды.

Әдебиеттер тізімі:

1. Trilling B., Fadel C. 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. – San Francisco: Jossey-Bass, 2009. – 256 p.
2.  Cameron L. Teaching Languages to Young Learners. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 274 p.
3. Құдайбергенова К.С. Құзыреттілік тәсіл – білім беру сапасын арттырудың негізі. – Алматы: Білім, 2018. – 180 б.
4. Thornbury S. How to Teach Vocabulary. – Harlow: Pearson Education Limited, 2002. – 185 p.
5. Жұмабаева А.Е. Бастауыш сыныптарда шет тілін оқытудың заманауи технологиялары // Халықаралық ғылыми-педагогикалық журнал. – 2023. – № 2. – Б. 102-107.