ШЕТ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ БЕЛСЕНДІЛІГІ МЕН МОТИВАЦИЯСЫН РӨЛДІК ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ АРТТЫРУ

АННОТАЦИЯ

Мақалада мектепте ағылшын тілін оқыту процесінде оқушылардың танымдық белсенділігі мен ішкі уәжін (мотивациясын) арттыру мәселелері зерттеледі. Автор дәстүрлі модельдерден коммуникативтік-іс-әрекеттік бағытқа көшудің маңыздылығын негіздейді. Рөлдік ойын технологиясының психологиялық- педагогикалық концепциялары, оның оқушының тілдік кедергілерін еңсерудегі қызметі талданған. Ойындарды ұйымдастырудың әдістемелік кезеңдері мен заманауи визуалды-аутентикалық тіректерді қолданудың тиімділігі ғылыми тұрғыдан дәлелденген.

Кілт сөздер: танымдық белсенділік, ішкі уәж, коммуникативтік құзыреттілік, рөлдік ойын, тілдік кедергі, аутентикалық тіректер.

Қазіргі мектепте шет тілін оқытудың басты мақсаты – оқушының коммуникативтік құзыреттілігін (communicative competence) қалыптастыру [6, 14 б.]. Алайда, практикада оқушылардың белсенділігінің төмендеуі мен енжарлық (passivity) мәселесі жиі кездеседі.

Дәстүрлі әдістер мәтінді механикалық аудару мен грамматиканы контекстсіз жаттауға (rote learning) негізделген. Олар оқушының ішкі уәжін (intrinsic motivation) оята алмайды. Баға алу сияқты сыртқы мотивация уақытша ғана әсер етеді. Сондықтан оқушыны белсенді субъектіге айналдыру — негізгі міндет. Бұл ретте интеллектуалдық және эмоционалдық факторларды қозғайтын рөлдік ойындарды кіріктіру аса өзекті.

Рөлдік ойын технологиясы (role-playing game technology) — оқушылар белгілі бір кейіпкердің позициясынан сөйлеу дағдыларын дамытатын іс-әрекет формасы. Оның құндылығы адамның табиғи сөйлеу талабына жақындығында [2, 45 б.].

И.А. Зимняяның концепциясы бойынша, шет тілінде сөйлеу әрекеті қуатты уәж болғанда ғана жүзеге асады [1, 88 б.]. Дәстүрлі сабақта оқушы «не айту» және «қалай айту» деген психологиялық қысымда болады. Рөлдік ойын бұл мәселені шешеді. Оқушыға нақты әлеуметтік рөл (мысалы, «экскурсовод») жүктелгенде, назар тілдік формадан коммуникация мақсатына ауады.

Бұл жерде «кейіпкер маскасы» (the mask of the character) іске қосылады. Оқушы кейіпкер атынан сөйлегендіктен, қателік жіберу қорқынышы, яғни тілдік кедергі (language barrier) жойылады. Дж. Скривенер атап өткендей, рөлдік ойындар оқушыларға «қауіпсіз кеңістік» (safe environment) сыйлайды [7, 156 б.]. Тілдік қатынас еркін сипат алып, ішкі мотивация тұрақталады [4, 42 б.].

Рөлдік ойын әдістемесі белгілі бір дидактикалық шарттармен, жүйелі кезеңдермен ұйымдастырылуы тиіс [3, 54 б.]. Ойынды өткізудің негізгі үш кезеңі бар:

• Ойын алдындағы кезең (Pre-playing stage): Мұғалім танымдық бағыт береді. Оқушылар лексикалық-грамматикалық минимуммен танысып, проблемалық сұрақтарды талқылайды. Мақсат — қызығушылықты ояту және сөйлеуге теориялық база дайындау.
•  Ойын кезеңі (While-playing stage): Оқушылар рөлдерге бөлініп, сюжет бойынша қарым-қатынасқа (interaction) түседі. Мұнда оқушылардың когнитивтік икемділігі (cognitive flexibility) сыналады, спонтанды сөйлеу дағдылары дамиды [5, 112 б.]. Мұғалім бұл кезеңде фасилитатор (бағыттаушы) қызметін атқарады.
• Ойыннан кейінгі кезең / Талдау (Post-playing stage / Debriefing): Мұнда тілдік қателер ғана емес, рөлдік міндеттің орындалуы мен шешім қабылдау стратегиялары бағаланады. Бұл рефлексия оқушының өзін-өзі бағалау (self-assessment) дағдысын қалыптастырады.

Қазіргі оқушылар ақпаратты визуалды арналар арқылы қабылдауға бейім. Сондықтан рөлдік ойын ортасын шынайы (authentic) ету үшін заманауи визуалды тіректерді (scaffolding tools) қолдану маңызды. Цифрлық технологияларды өнімді-шығармашылық контекстте қолдану қажет:

• Визуалды тіректер құрастыру (Canva платформасы): Оқушылар ойынға дайындық барысында Canva бағдарламасымен ресми визиткалар, буклеттер немесе мәзірлер дайындайды. Бұл процесс жобалау құзыреттілігін арттырып, рөлге тереңірек енуге (immersion) мүмкіндік береді. Дайын материалдар сөйлеуге психологиялық тірек болады.
• Мультимедиялық ситуациялық импульстер (Video prompts): Ойын алдында интернет ресурстардан нақты өмірлік жағдаяттардың қысқа видео үзінділерін көрсету оқушылардың зейінін белсендіреді. Бұл материалдар өз бетінше жаңа сөйлеу комбинацияларын құруға стимул береді.

Аутентикалық материалдармен жұмыс істеу оқушылардың «біз бұл тілді шынайы өмір үшін үйреніп жатырмыз» деген түсінігін бекітіп, танымдық мотивацияны ең жоғары деңгейге көтереді.

Зерттеу нәтижелерін қорыта келе, ағылшын тілі сабақтарында рөлдік ойын технологиясын қолдану – оқушылардың танымдық белсенділігі мен ішкі мотивациясын арттырудың ең тиімді және ғылыми негізделген құралы екенін көреміз. Рөлдік ойын оқу үдерісін жасандылықтан арылтып, оны табиғи тілдік қарым-қатынас деңгейіне көтереді. Ойынның әдістемелік кезеңдерін сауатты сақтай отырып, оны заманауи визуалды-аутентикалық құралдармен байыту мектеп қабырғасында оқушылардың шығармашылық және дербес ізденіс қабілеттерін шыңдауға, сол арқылы білім сапасын арттыруға толық кепілдік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Зимняя И. А. Психология обучения иностранным языкам в школе. – М.: Просвещение, 1991. – 222 с.
2. Конышева А. В. Игровой метод в обучении иностранному языку. – СПб.: Четыре четверти, 2008. – 192 с.
3. Стронин М. Ф. Обучающие игры на уроке английского языка. – М.: Просвещение, 2004. – 112 с.
4. Dörnyei Z. Motivational Strategies in the Language Classroom. – Cambridge University Press, 2001. – 128 p.
5. Lightbown P. M., Spada N. How Languages are Learned. – 4th ed. – Oxford University Press, 2013. – 256 p.
6. Richards J. C. Communicative Language Teaching Today. – Cambridge University Press, 2006. – 48 p.
7. Scrivener J. Learning Teaching: The Essential Guide to English Language Teaching. – 3rd ed. – Macmillan Education, 2011. – 416 p.