ШЕТЕЛ ТІЛІН ЕРТЕ ЖАСТАН ОҚЫТУ

АҢДАТПА

Бұл мақалада шетел тілін ерте жастан оқытудың теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Ерте оқытудың маңызы, балалардың психологиялық ерекшеліктері және қолданылатын негізгі әдістер (ойын технологиялары, әндер, TPR, цифрлық ресурстар) талданады.

Сонымен қатар ерте жастан оқытудың артықшылықтары мен қиындықтары көрсетіледі. Зерттеу нәтижесі бойынша, ерте жастан шетел тілін үйрену балалардың танымдық және коммуникативтік қабілеттерін дамытып, болашақта тілді еркін меңгеруіне ықпал етеді.

Кілт сөздер: Шетел тілін ерте жастан оқыту, бастауыш білім, тілдік даму, коммуникативтік дағдылар, ойын технологиялары, TPR әдісі, мотивация, психологиялық ерекшеліктер, интерактивті оқыту, цифрлық білім беру ресурстары.

Қазіргі жаһандану дәуірінде шетел тілін білу – заман талабы. Әлем елдері арасындағы байланыстардың дамуы, халықаралық қарым-қатынастың күшеюі және ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы шетел тілдерін меңгерудің маңызын арттырды. Осыған байланысты шетел тілін ерте жастан оқыту мәселесі білім беру жүйесіндегі өзекті бағыттардың біріне айналды.

Шетел тілін ерте жастан оқыту дегеніміз – мектепке дейінгі және бастауыш сынып оқушыларына шетел тілін үйрету үдерісі. Ғалымдардың пікірінше, ерте жаста балалар жаңа ақпаратты тез қабылдайды, сөздерді оңай жаттайды және дұрыс дыбыстауды жеңіл меңгереді. Бұл кезеңде бала тілді табиғи түрде, ойын, ән, сурет және қарым-қатынас арқылы қабылдайды.

Қазақстанда да шетел тілін оқытуға ерекше көңіл бөлінуде. Әсіресе ағылшын тілін бастауыш сыныптан бастап оқыту жүйесі қарқынды дамып келеді. Қазіргі таңда мектептерде заманауи технологиялар мен интерактивті әдістер кеңінен қолданылуда.

Бұл тақырыптың өзектілігі – ерте жастан шетел тілін оқыту балалардың есте сақтау қабілетін, ойлауын, сөйлеу дағдыларын дамытып, олардың болашақта тіл үйренуге деген қызығушылығын арттырады.

Мақаланың мақсаты – шетел тілін ерте жастан оқытудың ерекшеліктерін, әдістерін, артықшылықтары мен маңызын қарастыру.

Міндеттері:

• ерте оқытудың мәнін анықтау;
• балалардың психологиялық ерекшеліктерін қарастыру;
• шетел тілін оқыту әдістерін талдау;
• ерте оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау. [5]

 Шетел тілін ерте жастан оқытудың теориялық негіздері

Шетел тілін ерте жастан оқыту – балаларға 3–10 жас аралығында шетел тілін үйрету үдерісі. Бұл кезеңде балалардың тіл қабылдау қабілеті жоғары болады. Олар естіген сөздерді тез қайталап, жаңа дыбыстарды оңай меңгереді. Ерте оқытудың негізгі мақсаты – балалардың шетел тіліне деген қызығушылығын қалыптастыру және қарапайым коммуникативтік дағдыларын дамыту. Балалар бұл жаста тілді оқу пәні ретінде емес, ойын және қарым-қатынас құралы ретінде қабылдайды. Ғалымдардың пікірінше, ерте жастан тіл үйренген балалардың сөйлеу қабілеті жақсы дамып, тілдік кедергіні жеңуі жеңіл болады. Сонымен қатар олардың сөздік қоры молайып, дұрыс дыбыстау дағдылары қалыптасады.[8]

Балалардың психологиялық ерекшеліктері

Ерте жастағы балалардың психологиялық ерекшеліктерін ескеру оқыту үдерісінде өте маңызды. Бұл жаста балалар белсенді, эмоцияға тез берілгіш және ойын арқылы үйренуге бейім болады.

Балалардың негізгі ерекшеліктері:

• еліктеу қабілетінің жоғары болуы;
• есте сақтау қабілетінің жақсы дамуы;
• қимыл-қозғалысқа бейімділігі;
• қызығушылық арқылы білім алуы;
• зейіннің тез ауысуы.

Сондықтан сабақ барысында ойындар, әндер, сергіту сәттері, суреттер мен бейнематериалдар кеңінен қолданылуы қажет. Белгілі психолог Л.С. Выготский баланың дамуы қарым-қатынас арқылы жүзеге асатынын айтқан. [1] Ал Жан Пиаже балалардың қоршаған ортаны ойын және тәжірибе арқылы танитынын дәлелдеген. Бұл теориялар қазіргі шетел тілін оқыту әдістемесінде маңызды орын алады. [2]

Ерте оқытудағы мотивацияның рөлі

Баланың шетел тілін қызығушылықпен үйренуі – табысты оқытудың негізгі шарты. Егер сабақ қызықты ұйымдастырылса, балалар жаңа сөздерді тез меңгеріп, белсенді қатысады. Мотивацияны арттыру үшін мұғалімдер: ойын технологияларын, түрлі марапаттау әдістерін, интерактивті платформаларды, мультфильмдер мен әндерді қолданады. Сабақтағы жағымды атмосфера балалардың өздерін еркін сезінуіне және қателесуден қорықпауына көмектеседі. [3]

Шетел тілін ерте жастан оқыту әдістері

Ойын – балалардың негізгі әрекет түрі. Сондықтан шетел тілін оқыту барысында ойын әдісі өте тиімді болып табылады. Ойын кезінде балалар өздерін еркін сезінеді, қорықпай сөйлейді және жаңа сөздерді оңай қабылдайды. Сабақтағы ойындар оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың есте сақтау қабілетін де дамытады. Сабақтарда рөлдік ойындар, қимылды ойындар, карточкалармен жұмыс, топтық жарыстар, пазлдар мен викториналар қолданылады. Мысалы, “Shop”, “Family”, “School” тақырыптарында рөлдік ойындар ұйымдастыру арқылы балалар күнделікті сөздерді қолдануға үйренеді. Ал “Simon says” сияқты қимылды ойындар балалардың тыңдалым дағдыларын дамытуға көмектеседі. Ойын арқылы балалар жаңа сөздерді оңай жаттап, сөйлеу дағдыларын дамытады. Сонымен қатар ойындар оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына және топпен жұмыс істеу қабілетінің қалыптасуына әсер етеді. [4]

Әндер мен тақпақтар балалардың есте сақтау қабілетін дамытып, дұрыс дыбыстауға үйретеді. Музыка арқылы балалар жаңа сөздерді тез қабылдайды және қызығушылықтары артады. Мысалы, түстер тақырыбын өткенде түстер туралы әндерді, ал жануарлар тақырыбында түрлі қимылды әндерді қолдануға болады. Ән айту барысында балалар сөздерді бірнеше рет қайталайды, сол арқылы жаңа лексиканы тез меңгереді. Сонымен қатар әндер сабақтың көңілді өтуіне ықпал етеді. Әсіресе сергіту сәттерінде қолданылатын қысқа әндер балалардың шаршауын басып, белсенділігін арттырады. Тақпақтар мен рифмовкалар балалардың сөйлеу ырғағын дамытуға көмектеседі. Қысқа өлеңдерді жаттау арқылы оқушылардың pronunciation және intonation дағдылары жақсарады.

TPR әдісі – қозғалыс арқылы оқыту әдісі. Бұл әдісте мұғалім ағылшын тілінде нұсқау береді, ал балалар сол әрекеттерді орындайды. Мысалы: Stand up!;  Sit down!; Clap your hands!;  Jump!. Бұл әдіс балалардың тыңдалым қабілетін дамытып, сөздерді есте сақтауға көмектеседі. Балалар сөздің мағынасын қимыл арқылы түсінетіндіктен, олар жаңа материалды тез меңгереді. TPR әдісі әсіресе бастауыш сыныптарда өте тиімді, себебі бұл жастағы балалар ұзақ уақыт бір орында отыра алмайды. Қозғалыс арқылы оқыту олардың сабаққа деген қызығушылығын сақтайды. Сонымен қатар бұл әдіс балалардың тілдік қорқынышын азайтады. Олар алғашында сөйлемесе де, мұғалімнің нұсқауын түсініп, әрекет арқылы жауап береді. Кейін біртіндеп сөздерді өздері айта бастайды. [5]

Заманауи технологияларды қолдану

Қазіргі таңда шетел тілін оқытуда түрлі заманауи платформалар кеңінен қолданылады. Олар сабақтың қызықты әрі тиімді өтуіне көмектеседі. Мысалы: LearningApps; Baamboozle; Gynzy; Quizlet; Wordwall. Интерактивті тапсырмалар балалардың сабаққа деген қызығушылығын арттырып, белсенділігін күшейтеді. Әсіресе ойын түріндегі онлайн тапсырмалар оқушылардың назарын жақсы ұстайды. Сонымен қатар бейнероликтер, мультфильмдер және презентациялар тыңдалым дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Балалар шетел тіліндегі сөздерді табиғи ортада естіп, дұрыс pronunciation үйренеді. Қазіргі технологиялар мұғалімге сабақты көрнекі әрі заманауи форматта өткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, интерактивті тақта арқылы суреттер, видеолар және анимациялар көрсету балалардың материалды жақсы түсінуіне көмектеседі. Онлайн платформаларды қолдану оқушылардың өздігінен жұмыс жасау дағдыларын да қалыптастырады. Сонымен қатар технологияларды пайдалану сабақтың сапасын арттырып, оқыту үдерісін жеңілдетеді. [6]

Ерте жастан шетел тілін оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктері

Ерте жастан шетел тілін оқытудың көптеген артықшылықтары бар. Біріншіден, балалар жаңа сөздерді тез жаттайды және дұрыс дыбыстауды оңай меңгереді. Екіншіден, шетел тілін үйрену есте сақтау, ойлау, зейін сияқты танымдық қабілеттердің дамуына әсер етеді. Үшіншіден, балалардың қарым-қатынас жасау дағдылары қалыптасып, өзіне деген сенімділігі артады. Сонымен қатар ерте жастан тіл үйрену болашақта халықаралық ортада еркін қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. [7]

Ерте оқытудың кейбір қиындықтары да бар. Балалардың зейіні тез бөлінетіндіктен, сабақтар қысқа әрі қызықты болуы керек. Сонымен қатар мұғалімнің кәсіби дайындығы маңызды рөл атқарады. Балалармен жұмыс істейтін мұғалімдер арнайы әдістерді меңгеруі қажет. Кей жағдайда ата-аналардың шамадан тыс талап қоюы балалардың қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Тағы бір мәселе – кейбір мектептерде техникалық құралдардың жеткіліксіз болуы.

Қазіргі білім беру жүйесіндегі ерте оқытудың маңызы

Бүгінде шетел тілін білу білім алуға, мансап құруға және халықаралық байланыстар орнатуға үлкен мүмкіндік береді. Сондықтан ерте жастан тіл оқыту білім беру жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Шетел тілін үйрену балалардың дүниетанымын кеңейтіп, басқа мәдениеттерге құрметпен қарауға тәрбиелейді. Қазақстан мектептерінде ағылшын тілін бастауыш сыныптардан оқыту тәжірибесі белсенді дамып келеді. Мұғалімдер заманауи технологиялар мен коммуникативтік әдістерді кеңінен қолдануда. Ерте оқыту балаларды болашақ өмірге дайындап, олардың заманауи қоғамға бейімделуіне көмектеседі.

Қорыта айтқанда, шетел тілін ерте жастан оқыту – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының бірі. Ерте жаста балалар шетел тілін тез қабылдап, дұрыс дыбыстауды және қарапайым қарым-қатынас жасауды оңай меңгереді. Оқытудың тиімділігі мұғалімнің кәсіби шеберлігіне, дұрыс әдіс таңдауына және сабақтағы жағымды атмосфераға байланысты. Ойын технологиялары, әндер, қимыл-қозғалыс және цифрлық ресурстар сабақтың қызықты әрі нәтижелі өтуіне ықпал етеді.

Сонымен қатар ерте жастан тіл үйрену балалардың есте сақтау қабілетін, шығармашылық ойлауын және танымдық белсенділігін дамытады. Балалар өзге тіл арқылы жаңа мәдениетпен танысып, әлемге деген көзқарасын кеңейтеді. Ерте жастан шетел тілін оқыту балалардың жан-жақты дамуына, болашақта бәсекеге қабілетті тұлға болып қалыптасуына үлкен әсер етеді. Сондықтан қазіргі білім беру жүйесінде ерте оқытуға ерекше көңіл бөлу маңызды болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Изд-во АН СССР, 1934. – 71 с.
2. Пиаже Ж. Речь и мышление ребёнка.– Москва: Педагогика-Пресс,1994.–120с.
3. Пассов Е.И. Коммуникативный метод обучения иноязычному говорению. – Москва: Просвещение, 1991. – 121 с.
4. Щукин А.Н. Методика преподавания иностранных языков. – Москва: Академия, 2015. – 105 с.
5. Гальскова Н.Д. Теория обучения иностранным языкам. – Москва: Академия, 2006. – 45 с.
6. Harmer J. The Practice of English Language Teaching. – Harlow: Pearson Education, 2015. – 175 p.
7. Cameron L. Teaching Languages to Young Learners. – Cambridge: Cambridge University Press, 2001. – 16 p.
8. Krashen S.D. Principles and Practice in Second Language Acquisition. – Oxford: Pergamon Press, 1982. – 97 p.