ҚЫТАЙ ТІЛІНДЕГІ ЭВФЕМИЗАЦИЯ МЕН ТАБУ: МӘДЕНИ-ПРАГМАТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР ЖӘНЕ ОНЛАЙН-КОММУНИКАЦИЯДАҒЫ КӨРІНІСІ

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада қытай тіліндегі эвфемизация және табу құбылыстары қазіргі лингвомәдениеттану тұрғысынан қарастырылады. Зерттеу барысында тіл мен мәдениеттің өзара байланысы, сондай-ақ қытай қоғамындағы коммуникативтік нормалардың тілде көрініс табу ерекшеліктері талданады. Әсіресе,интернет-дискурстағы цензура жағдайында қолданылатын эвфемистік стратегиялар, соның ішінде сандық омонимдер (520, 1314), графикалық және фонетикалық алмастырулар қарастырылады. Мақаланың мақсаты – қытай тіліндегі эвфемизацияның мәдени және прагматикалық негізін анықтап, оның қазіргі коммуникациядағы рөлін көрсету. Зерттеу нәтижесінде эвфемизмдердің тек тілдік құбылыс емес, әлеуметтік бейімделу мен мәдени кодтың маңызды элементі екені дәлелденеді.

Кілт сөздер: қытай тілі, эвфемизм, табу, интернет-дискурс, лингвомәдениеттану, прагматика, цензура, сандық омонимдер

Кіріспе

Қазіргі тіл білімінде тіл мен мәдениеттің өзара байланысын зерттеу өзекті бағыттардың бірі болып табылады. Әсіресе, жаһандану және цифрлық коммуникация жағдайында тілдің жаңа формалары мен қызметтері қалыптасуда. Осы тұрғыдан алғанда, қытай тіліндегі эвфемизация мен табу құбылыстары ерекше назар аудартады.

Табу – белгілі бір сөздерді немесе ұғымдарды ашық айтуға әлеуметтік немесе мәдени тұрғыдан шектеу қою болса, эвфемизация – сол тыйым салынған немесе жағымсыз мағынаны жұмсартып жеткізудің тілдік тәсілі болып табылады. Қытай қоғамында бұл екі құбылыс тарихи және мәдени факторлармен тығыз байланысты дамыған.

Бұл мақалада қытай тіліндегі эвфемизмдердің қалыптасу ерекшеліктері, олардың мәдени негізі және қазіргі интернет-коммуникациядағы көрінісі талданады.

Негізгі бөлім

Эвфемизация мен табудың теориялық негізі

Эвфемизмдер – тілдің прагматикалық жүйесінің маңызды элементі. Олар сөйлеушінің коммуникативтік мақсатына сәйкес ақпаратты жұмсартып, жанама түрде жеткізуге мүмкіндік береді. Ал табу – қоғамда белгілі бір тақырыптарға қатысты қалыптасқан шектеулер жүйесі.

Қытай мәдениетінде табу көбінесе өлім, саясат, әлеуметтік сын сияқты тақырыптарға қатысты байқалады. Осыған байланысты эвфемизмдер тек тілдік құрал ғана емес, әлеуметтік нормаларды сақтаудың тәсілі ретінде қызмет атқарады.

Бұл құбылысты лингвомәдениеттану және прагматика тұрғысынан қарастыру маңызды, себебі тілдік бірліктер мәдени құндылықтармен тығыз байланысты.

Қытай тіліндегі эвфемизмдердің қалыптасу ерекшеліктері

Қытай тілінде эвфемизмдер әртүрлі тәсілдер арқылы жасалады. Соның ішінде ең кең таралғаны – фонетикалық және семантикалық алмастыру.

Мысалы, кейбір сөздер тікелей айтылмай, дыбысталуы ұқсас басқа сөздермен алмастырылады. Сонымен қатар, тарихи және мәдени контекстке негізделген тұрақты тіркестер де эвфемистік мағына бере алады.

Қытай тіліндегі эвфемизмдер көбінесе жанама коммуникация моделіне негізделеді. Бұл мәдениетте тікелей айтудан гөрі жұмсақ, астарлы түрде жеткізу жоғары бағаланады.

Интернет-дискурстағы эвфемизация және цензура

Қазіргі қытай интернет кеңістігінде эвфемизация ерекше қарқынмен дамуда. Бұл, ең алдымен, цензура жүйесінің болуымен байланысты. Пайдаланушылар белгілі бір тақырыптарды талқылау үшін арнайы кодталған тілдік құралдарды қолданады.

Мысалы, сандық омонимдер кең таралған:

* 520 – «我爱你» (мен сені сүйемін)

* 1314 – «一生一世» (бір өмір бойы)

Сонымен қатар, графикалық алмастырулар да жиі кездеседі. Мысалы, «和谐» (үйлесім) сөзі кейде «河蟹» (өзен шаяны) түрінде қолданылады. Бұл цензураны айналып өту мақсатында жасалған креативті тәсіл болып табылады.

Бұл құбылыстар қытай интернет тілінің жоғары деңгейде бейімделгіш және шығармашылық сипатқа ие екенін көрсетеді.

Прагматикалық және мәдени аспектілер

Эвфемизмдерді қолдану тек тілдік қажеттілік емес, сонымен қатар әлеуметтік қатынастарды реттеу құралы болып табылады. Қытай мәдениетінде үйлесімділік (和谐) және бет-беделді сақтау (面子) маңызды рөл атқарады.

Сондықтан сөйлеушілер көбінесе тікелей айтудан қашып, жанама және жұмсақ формаларды қолданады. Бұл ерекшелік қытай мәдениетіне тән жанама коммуникация моделінің көрінісі болып табылады.

Эвфемизмдер сондай-ақ топтық идентификация қызметін атқарады. Интернет қауымдастығында белгілі бір кодтарды түсіну – сол топқа тиесіліліктің белгісі.

Қорытынды

Қорыта келгенде, қытай тіліндегі эвфемизация мен табу – күрделі әрі көпқырлы құбылыс. Олар тілдің тек коммуникативтік қызметін ғана емес, мәдени және әлеуметтік функцияларын да айқындайды.

Қазіргі интернет-дискурста эвфемизмдер жаңа формаларға ие болып, тілдің дамуына әсер етуде. Бұл құбылыс тілдің икемділігін және қоғамның өзгерістерге бейімделу қабілетін көрсетеді.

Сондықтан қытай тілін зерттеу барысында эвфемизация мен табу құбылыстарын мәдени және прагматикалық тұрғыдан қарастыру маңызды болып табылады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Сепир Э. Тіл. – Алматы, 2009.
2. Уорф Б. Тіл, ойлау және мәдениет. – Алматы, 2011.
3. Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва, 2001.
4. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – Москва, 1996.
5. Kramsch C. Language and Culture. – Oxford, 1998.
6. Hall E. Beyond Culture. – New York, 1976.
7. Scollon R. Intercultural Communication. – 2001.
8. 李明. 网络语言研究. – 北京, 2019.
9. 王芳. 数字语言与文化. – 上海, 2020.