ҚАРЖЫЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУДІҢ КӘСІПКЕРЛІК ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУДАҒЫ РӨЛІ

THE ROLE OF FINANCIAL MODELING IN BUSINESS DECISION MAKING

Kuanyshbay Lаila

Student, finance, Almaty Management University,

Kazakhstan, Almaty

Koishybay Aysha

Student, finance, Almaty Management University,

Kazakhstan, Almaty

Serikkanova Symbat

Student, finance, Almaty Management University,

Kazakhstan, Almaty

MadykhanovaKundyz Adilkhanovna

Scientific supervisor, candidate of sciences in economics, associate professor, Almaty Management University,

Kazakhstan, Almaty

АҢДАТПА

Қазіргі бизнес-ортада стратегиялық шешім қабылдау кезінде интуитивті болжамдардан гөрі нақты сандық талдауға негізделген тәсілдер басым болып келеді. Қазақстандағы кәсіпорындардың көпшілігі қаржылық модельдеу құралдарын жүйелі түрде қолданбайды, бұл инвестициялық шешімдердің тиімділігін төмендетеді. Осыған орай, мақалада қаржылық модельдеудің кәсіпкерлік шешім қабылдаудағы стратегиялық рөлі кеңінен қарастырылып, оның бизнестегі нақты құндылығы терең талданады. Зерттеудің басты мақсаты – модельдеудің көмегімен кәсіпорынның болашақ қаржылық жағдайын дәл бағалау, тәуекел деңгейін сандық өлшеу және баламалы даму бағыттарының экономикалық негізділігін айқындау. Жұмыста қаржылық модельдердің детерминациялық, стохастикалық, сценарийлік және динамикалық түрлері салыстырыла отырып, олардың әрқайсысының бизнес-процестерді жоспарлаудағы орны мен тиімділігі жүйелі көрсетіледі. Жұмыс отандық ғылымда қаржылық модельдеудің теориялық негіздерін практикалық тәжірибемен байланыстырады және қолжетімді әдістемелік ұсыныстар ұсынады. Зерттеуде салыстырмалы талдау, сценарийлік модельдеу, инвестициялық жобаларды бағалау әдістері және кейс-стади тәсілі қолданылды. Құрылыс материалдарын саудалайтын кәсіпорынның нақты деректері негізге алынды. Нәтижелер жаңа қойма салу нұсқасының экономикалық тұрғыдан тартымды болғанымен, нарықтық құбылмалылық пен инфляциялық тәуекелдерге байланысты компанияның уақытша жалға алу стратегиясын таңдауының қисынды екенін дәлелдейді. Жүргізілген зерттеу қаржылық модельдеудің стратегиялық жоспарлаудағы және тәуекел-менеджменттегі орны ерекше екенін айқындайды. Модельдеу кәсіпорынға интуитивті шешімдерден бас тартып, әр қадамды нақты дерекке сүйене отырып бағалауға мүмкіндік береді. Осы жұмыстың ғылыми құндылығы қаржылық модельдеу тәсілдерін теориялық және практикалық тұрғыда біріктіріп, оларды қазақстандық кәсіпорын жағдайында қолданудың нақты мысалмен көрсетілуінде. Ал практикалық маңызы – модель нәтижелерін инвестицияны бағалау, бюджеттеу, ресурстарды оңтайлы бөлу, тәуекелді азайту және ұзақ мерзімді стратегия құру кезінде тиімді қолдануға болатындығында. Мақалада ұсынылған тұжырымдар мен талдаулар қаржылық модельдеуді жетілдірудің жаңа бағыттарына, соның ішінде автоматтандырылған цифрлық платформалар мен аналитикалық жүйелерді енгізуге негіз бола алады.

ABSTRACT

Nowadays business environment, approaches based on precise quantitative analysis prevail over intuitive forecasts when making strategic decisions. Most enterprises in Kazakhstan do not systematically use financial modeling tools, which reduces the effectiveness of investment decisions. This article comprehensively examines the strategic role of financial modeling in business decision-making and deeply analyzes its real business value. The main goal of the study is to accurately assess the future financial position of an enterprise using modeling, quantitatively measure the level of risk, and determine the economic feasibility of alternative development paths. The paper links the theoretical foundations of financial modeling in domestic science with practical experience and offers accessible methodological recommendations. The study utilizes comparative analysis, scenario modeling, investment project evaluation methods, and a case-based approach. The results demonstrate that, although the option of building a new warehouse is economically attractive, market volatility and inflation risks make the company's temporary leasing strategy logical. This study highlights the key role of financial modeling in strategic planning and risk management. The scientific value of this work lies in the combination of theoretical and practical financial modeling methods and a specific example of their application to a Kazakhstani enterprise. Its practical significance lies in the fact that the model's results can be effectively used in investment assessment, budgeting, optimal resource allocation, risk mitigation, and long-term strategy development. The conclusions and analysis presented in this article can serve as a basis for new areas of improvement in financial modeling, including the implementation of automated digital platforms and analytical systems.

Кілт сөздер: Қаржы, модельдеу, бизнес, стратегия, болжамдау, бюджеттеу, бағалау.

Keywords: Financе, modeling, business, strategy, forecasting, budgeting, assessment.

Кіріспе

Қаржылық модельдеу – кәсіпорынның немесе жекелеген жобаның болашақтағы қаржылық жағдайын сандық деректер арқылы талдауға және болжауға бағытталған аналитикалық құрал [4, 45-47 б.]. Мұндай модельдер көмегімен табыс, шығын, пайда, капиталдық салымдар мен ақшалай ағындар тәрізді негізгі көрсеткіштер есептеледі және даму бағыттарына қатысты ықтимал сценарийлер қалыптастырылады. Бұл тәсіл бизнес жоспарлау, инвестициялық шешім қабылдау, тәуекелдерді бағалау және стратегияны оңтайландыру үдерістерінде маңызды орын алады.

Зерттеудің өзектілігі қазіргі әлемде орын алып отырған сандық және нарықтық құбылмалылық жағдайында кәсіпорындар үшін стратегиялық шешімдерді тек интуитивті болжамға емес, сандық негізделген қаржылық талдауға сүйеніп қабылдау қажеттілігінің артуымен айқындалады. Қазақстандық және халықаралық тәжірибеге назар салсақ, бизнес нысандардың елеулі бөлігі қаржылық модельдеу мүмкіндіктерін толық көлемде пайдалана алмай отырғанын аңғарамыз. Бұл жағдай өз кезегінде инвестициялық шешімдердің сапасы мен қаржылық тұрақтылық деңгейіне теріс салдарын көрсетуі мүмкін.

Қаржылық модельдеудің мүмкіндіктері мен шектеулерін жүйелі талдау арқылы оны кәсіпорындардағы басқарушылық шешімдерді негіздеудің тиімді құралына айналдыру және  түрлі модельдерді қолдану жолдарын ұсыну жұмыстың негізгі мақсатына айналып отыр.

Жұмыстың ғылыми жаңалығы ретінде қаржылық модельдердің детерминациялық, стохастикалық, сценарийлік және динамикалық түрлерінің біртұтас жүйе ретінде қарастырылуы мен оларды стратегиялық жоспарлау, инвестициялық талдау және тәуекел-менеджмент процесімен ықпалдастыратын тұжырымдамалық модель түрінде ұсынылуын атап көрсетуге болады.

Зерттеу төмендегі гипотезаларға негізделеді:

1. Кәсіпорынның инвестициялық және стратегиялық шешімдерінің тиімділік деңгейін арттыру қаржылық модельдеуді жүйелі қолдану қажеттілігіне тәуелді;
2. Қаржылық нәтижелерді болжауда әртүрлі типтегі модельдерді (детерминациялық, стохастикалық, сценарийлік) жүйелі пайдалану бір модельді ғана пайдаланумен салыстырғанда анағұрлым мол тиімділікке ие;
3. Деректерді өңдеу жылдамдығы мен талдау тереңдігін арттыру дәстүрлі кестелік тәсілдерге қарағанда сандық технологияларға негізделген модельдеу тәсілдерімен оңай жүзеге асады.

Ұсынылған тұжырымдамалық тәсілдердің қаржылық модельдеуді стратегиялық жоспарлау теориясымен және тәуекел-менеджмент қағидаттарымен анықталған байланысы жұмыстың теориялық маңыздылығын көрсетсе, бұл тәсілдердің бизнес жоспарлау, инвестициялық жобаларды бағалау, бюджеттеу және тәуекелдерді басқару үдерістерін жетілдіруге, сондай-ақ менеджменттің сандық дәлелдерге сүйенген шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыруға мұрындық болуы зерттеудің практикалық маңыздылығын айғақтайды.

Қаржылық модельдеудің қалыптасу тарихы XX ғасырдың ортасынан бастау алады. Алғашында модельдер қарапайым бюджеттік есептер мен бухгалтерлік жазбаларға сүйенсе, 1980-жылдары электрондық кестелердің (әсіресе Excel) пайда болуы бұл процесті айтарлықтай жеңілдетті. Кейінірек стохастикалық модельдер, Монте-Карло симуляциялары және бағдарламалау тілдері (Python, R, MATLAB) негізіндегі күрделі есептеу жүйелері кеңінен қолданылды. Қазіргі кезеңде жасанды интеллект пен машиналық оқытуға негізделген модельдер де қаржылық талдаудың жаңа мүмкіндіктерін ашуда. Қаржылық модельдер құрылымы мен функциясына қарай әртүрлі типтерге бөлінеді. Ең алдымен, детерминациялық модельдер нақты, өзгермейтін мәндерге сүйенеді және бюджет жоспарлау, табыс–шығын кезеңдерін есептеу секілді міндеттерде пайдаланылады. Мұндай модельдер бизнес-жоспардың негізгі нұсқаларын құруда жиі қолданылады [1, 52-55 б.].

Әдебиеттерге шолу

Стохастикалық модельдер белгісіздік жағдайларын есепке алып, кіріс параметрлерінің ықтималдық үлестірімі арқылы бірнеше нәтиже береді. Бұл модель түрі қаржылық тәуекелдерді бағалауда, инвестициялық жобаларды талдауда және банк секторындағы аналитикалық есептеулерде кеңінен қолданылады [3, 112-118 б.].

Сценарийлік модельдер кәсіпорын қызметіне әсер етуі мүмкін баламалы жағдайларды – «оптимистік», «реалистік», «пессимистік» сценарийлерді – салыстыруға бағытталады. Олар стратегиялық жоспарлау мен тәуекел-менеджментте ерекше маңызға ие [4].

Монте-Карло әдісіне негізделген модельдер мыңдаған итерация арқылы ықтимал нәтиже диапазондарын анықтайды [3, 134-140б.]. Мысалы, инвестициялық жобаның IRR көрсеткішінің кіріс параметрлеріне қарай қалай өзгеретінін дәл көрсетуге мүмкіндік береді.

Динамикалық модельдер уақытқа тәуелді қаржылық көрсеткіштердің өзгерісін талдайды. Бұл модельдер ай сайынғы немесе тоқсан сайынғы табыс–шығын қозғалысын бақылауға және ұзақ мерзімді тұрақтылықты бағалауға мүмкіндік береді.

Қаржылық модель түрін таңдау әрбір кәсіпорынның мақсаттары мен қызмет бағытына байланысты анықталады. Көптеген ірі ұйымдар бірнеше модель әдістерін біріктіріп, кешенді аналитикалық жүйелер құрастырады.

Кәсіпкерлік шешім қабылдауда модельдеудің рөлі ерекше. Ол бизнес субъектілеріне қаржылық жағдайды объективті көруге, болашақ табыстылық пен тиімділікті бағалауға, ықтимал тәуекелдерді басқаруға және инвестициялардың қайтарымын есептеуге мүмкіндік береді [2]. Сонымен қатар, бюджет жоспарлау үдерісін жүйелі жүргізіп, кассалық алшақтықтардың алдын алуға жәрдемдеседі. Практикада кәсіпкер жаңа өнім шығаруды жоспарлаған жағдайда, қаржылық модельді пайдаланып өндірістік шығындарын, сатылым болжамын және рентабельділік деңгейін дәл есептей алады. Мұндай тәсіл қарапайым болжамға емес, нақты деректерге негізделген басқарушылық шешім қабылдауға жағдай жасайды. Стратегиялық жоспарлау мен қаржылық модельдеу кәсіпорынның басқару жүйесінде бір-бірін толықтыратын өзара байланысқан тетіктер ретінде қарастырылады. Стратегиялық құжаттар ұйымның ұзақ мерзімді даму бағытын, мақсаттық индикаторларын айқындайды, ал қаржылық модельдер осы мақсаттардың орындалу мүмкіндігін сандық түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Кәсіпорын стратегиясы қаржылық модельсіз тек болжамдық сипатта қалып қояды. Мысалы, ұйым бес жыл ішінде табысты бірнеше есе арттыру жөнінде жоспар белгілей алады, алайда модельсіз мұндай мақсатқа жету үшін қажетті ресурстар көлемін, шығын құрылымын немесе ықтимал тәуекелдерді дәл есептеу мүмкін емес. Қаржылық модельдеу мақсаттарды нақты параметрлермен байланыстырып, сату көлемі, инвестиция ауқымы, маржа деңгейі сияқты көрсеткіштердің өзара тәуелділігін айқындайды [5].

И.В.Брусова мен В.Д.Маркова ұсынған бірнеше сценарийлік модельдер, әсіресе, ғалымдар көбірек назар қойған стохастикалық модельдерге қатысты зерттеулер қаржылық тәуекелдерді бағалауда, инвестициялық жобаларды талдауда және банк секторындағы аналитикалық есептеулердеүлкен маңызға ие болып, осы салаға ғылыми үлесін қосты. Ғалымдардың еңбегі қаржылық теорияда ғылыми маңызға ие болғанына қарамастан, тәжірибе жүзінде көрсетілген кейс-стадилердің аздығы зерттеудің олқылығын көрсетеді. Мәселен, ғалымдардың «Финансовое моделирование в бизнесе» атты еңбегінде теориялық ақпараттар жүйелі құрылымдалса да, Python, R, Power BI, автоматтандырылған аналитикалық платформаларға қатысты жүйелі ұсыныстар берілмеген [3].

К.Қ.Қожахметов өз зерттеуінде «оптимистік», «реалистік», «пессимистік» сценарийлерді өзара салыстыру арқылы кәсіпорын басшыларына ықтимал мәселелер кезінде шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыруға көмектесетін жолдар ұсынды [4]. Алайда ғалымның әр сценарийге берген болжамды пайыздық өсу және кему көрсеткіштерінің қайдан және қалай алынғандығына қатысты салалық ақпараттар жеткіліксіз берілген.

А.Дамодаранның басқарушылық үдерістегі қаржылық модельдеудің шешім қабылдау мәдениетін қалыптастыруға қатысты ғылыми тұжырымдары да үлкен маңызға ие болды. Ғалым өз еңбегінде инвестициялық бағалаудың ғылыми-философиялық негіздерін жан-жақты қарастырды [2]. Алайда ғалымның зерттеулеріндегі құндылық бағалау теориясы АҚШ фонды нарығына байланысты құрылғандықтан, бұл зерттеу нәтижелері Қазақстан кәіпорындарына толықтай сәйкес келмейді.

Harvard Business Review зерттеулерінде стратегиялық шешім қабылдау тәжірибесіндегі қаржылық модельдеу «болжау ретіндегі құрал» емес, «деректерге негізделген ойлау» құралы екендігіне баса назар аударылады. Бұл зерттеулердің жетістігі – дәстүрлі басқарушылық мәдениетті трансформациялады, сценарийлік ойлауда зиятты пікірдің маңыздылығын айқындады [5]. Зерттеулердегі философиялық негіздемелердің құрылымы мінсіз болғанымен, нақты практикалық ұсыныстар мен оларды жүзеге асыру қадамдары жеткіліксіз берілген.

Әдіснама

Зерттеу барысында Harvard Business Review зерттеулері мен А.Қ.Назарбаеваның «Қаржылық модельдеу және инвестициялық талдау: оқу құралы» еңбегі, А.Дамодаранның «Инвестициялық бағалау: Құн анықтау құралдары» ғылыми зерттеуі, И.В. Брусова мен В.Д. Маркованың «Финансовое моделирование в бизнесе» еңбегі, К.Қ. Қожахметовтің «Бизнесті жоспарлау және қаржылық талдау» еңбегі, авторлар У. Шарп, Г. Александер және Дж. Бэйлидің «Инвестиции» еңбегі, McKinsey & Company зерттеулері, ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары туралы ресми деректері,  Ф. Котлер мен К. Келлердің «Маркетинг негіздері» еңбегі, Python for Finance зерттеулері және құрылыс материалдарын көтерме саудалаумен айналысатын «ТехСнаб» ЖШС-не қатысты деректер зерттеу материалдары ретінде қолданылды.

Зерттеу барысы үш кезеңнен тұрды. Бірінші кезеңде – деректер жинақталды және дайындалды. Екінші кезеңде – модельдер құрылымдалды. Үшінші кезеңде - қаржылық модельдеудің практикалық маңызын көрсету үшін нақты кәсіпорын «ТехСнаб» ЖШС мысалында талдаулар жүргізілді.

Зерттеу жұмысында қаржылық модельдеу әдістері - дисконтталған ақша ағыны әдісі (Discounted Cash Flow), сценарийлік талдау әдісі, салыстырмалы талдау әдісі, Монте-Карло симуляциясы әдісі қолданылды. Сондай-ақ статистикалық әдіс түрлері кеңінен жүзеге асырылды.

Жабдық/бағдарламалық қамтамасыз ету бойынша зерттеу барысында Microsoft Excel, Python 3.9+ (кітапханалар: Pandas, NumPy, SciPy, Matplotlib) платформалары мен мәліметтер базасын басқару жүйесі, Power BI (интербелсенді басқару тақталары) қолданылды.

Жүйелі модельдеу стратегиялық жоспардың орындалу барысын кезеңдік бақылауға жағдай жасайды. Тоқсан сайын алынған нақты нәтижелер модельде көрсетілген жоспарлы шамалармен салыстырылып, ауытқу байқалған жағдайда түзету шаралары қабылданады [5].

Цифрлық экономика жағдайында қаржылық модельдеуді жүзеге асыру үшін әртүрлі бағдарламалық платформалар пайдаланылады. Олардың негізгі функциясы — сандық деректерді өңдеу, құрылымдау және болашақ көрсеткіштерді есептеуге қажетті талдауларды орындау [4].

Excel бағдарламасы қаржылық модельдеу саласында ең қолжетімді әрі кең қолданылатын құрал болып саналады. Оның көмегімен табыс пен шығын динамикасы, ақша ағындары (cash flow), инвестициялық тиімділік көрсеткіштері (NPV, IRR) есептеледі [2, 120-125 б.]. Формулалар мен деректерді визуализациялау мүмкіндігі Excel-ді кәсіпорындардың базалық модельдер құруда кеңінен қолдануына мүмкіндік береді.

Python тілі күрделі есептеулер мен үлкен деректерді өңдеуге бейімделген заманауи құрал ретінде ерекшеленеді. Python кітапханалары (NumPy, Pandas, Matplotlib, SciPy) сценарийлік модельдер, стохастикалық есептеулер, Монте-Карло симуляциялары сияқты көпдеңгейлі модельдерді құруға мүмкіндік береді [10, 70-75 б.].

MATLAB платформасы инженерлік және ғылыми есептеулерге арналған кәсіби жүйе ретінде белгілі. Қаржылық модельдеуде MATLAB портфельді оңтайландыру, опциондарды бағалау, тәуекел параметрлерін есептеу сияқты күрделі математикалық міндеттерді шешуде қолданылады [6].

Арнайы платформалар (Crystal Ball, Quantrix, Oracle Hyperion) корпоративтік деңгейде бюджеттеу, тәуекелді басқару және күрделі бизнес модельдерін автоматтандыру үшін қолданылады [4]. Мұндай жүйелер ауқымды компаниялардың қаржылық басқару үдерісін орталықтандыруды қамтамасыз етеді.

Болжау жүргізу қаржылық модельдеудің негізгі элементі болып табылады. Бұл процесс уақыттық қатарларды, тарихи деректерді және регрессиялық әдістерді қолдану арқылы болашақ көрсеткіштерді сандық тұрғыда есептеуге негізделеді [1, 60-63 б.]. Мысалы, бірнеше жылдық сату статистикасы талданып, келесі кезеңге сандық болжам құрылады.

Бюджеттеу кезеңінде кәсіпорынның операциялық, инвестициялық және қаржылық жоспарлары қалыптастырылады [2]. Қаржылық модельдер осы бюджеттердің орындалуын бақылауға және нақты нәтижелерді жоспарлы көрсеткіштермен салыстыруға мүмкіндік береді.

Тәуекелді бағалау модельдеудің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Сценарийлік талдау, ықтималдық үлестірімі және Монте-Карло әдісі арқылы ықтимал шығындар мен тәуекел деңгейлері сандық түрде есептеледі [3]. Бұл тәсілдер инвестициялық шешімдер қабылдау және несие саясатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Қаржылық модельдеудің маңызын күшейтетін негізгі аспектілердің бірі – басқарушылық шешімдерді сандық дәлелдер негізінде қабылдау мүмкіндігі. Модельдеу арқылы алынған көрсеткіштер менеджментке жобаның болашақ нәтижелері туралы нақты ақпарат береді және ықтимал стратегияларды салыстыруға жағдай жасайды [3].

Мұндай модельдер рентабельділікті алдын ала бағалауға, нарықтағы өзгерістерге бейімделетін баламалы сценарийлер құруға, қаржыландыру тетіктерін (несиелік немесе инвестициялық) салыстыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ақша ағындарының тапшылығын ерте кезеңде анықтап, алдын алу шараларын жоспарлауға, сондай-ақ инвестициялық ұсыныстар мен серіктестік жобаларын жан-жақты талдауға жағдай туғызады.

Кәсіпорын жаңа өндірістік нысан ашуды жоспарлаған жағдайда, қаржылық модель инвестиция көлемін, күтілетін түсімді және пайда деңгейін есептеуге мүмкіндік береді. Егер есептеу нәтижесінде NPV теріс мән көрсетсе, жоба тиімсіз деп бағаланады, ал оң көрсеткіш инвестицияның негізді екенін көрсетеді [2, 210-225 б.].

Шағын және орта бизнес үшін қаржылық модельдеу стратегиялық жоспарды құру, тәуекелді болжау және ресурстарды оңтайлы бөлу мәселелерін шешуде маңызды құрал болып табылады [4]. Мысалы, қарапайым Excel-модель шағын наубайхананың өнім көлемі мен баға өзгерістерінің табысқа ықпалын сандық түрде көрсетеді.

Кафе иесі жаңа мәзір енгізуді қарастырған кезде, модельдеу нәтижелері өнімнің өзіндік құнын, болжамды сатылым көлемін және күтілетін пайданы есептеп, оның тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді [7]. Егер пайда азайса, мәзірді енгізуден бас тарту туралы шешім қабылдануы ықтимал.

Тігін өндірісі жабдықты жаңартуды жоспарлағанда, оның құны, өнімділік деңгейі және пайдалану мерзімі есептеледі, ал тиімділік ROI көрсеткіші арқылы бағаланады. Бұл тәсіл инвестициялық шығындардың қаншалықты ақталатынын нақты көрсетуге мүмкіндік береді.

Онлайн дүкен маусымдық сұранысты болжау мақсатында сату динамикасын талдап, Python негізінде регрессиялық модель құрады. Болжау нәтижелері алдағы тоқсандағы тапсырыс көлемін анықтап, қойма мен ресурс жоспарлауды оңтайландырады [10].

ШОБ үшін қолданылатын модельдер құрылымы жағынан күрделі болмауы мүмкін, бірақ олар шешім қабылдау дәлдігін арттырып, қаржылық тәуекелдерді азайтады. Қаржылық модель түрлерінің ерекшеліктері мен артықшылықтары, қолдану саласы 1-кестеде көрсетілді.

1-кесте.

Қаржылық модель түрлерінің салыстырмалы сипаттамасы

Кестеде көрсетілгендей, әр модельдің өзіне тән қолдану саласы мен артықшылықтары бар. Таңдау нақты кәсіпкерлік міндетке байланысты жүзеге асады.

Қолданылған әдістеменің жаңалығы оның теориялық және практикалық жаңашылдығымен айқындалады. Әдістеменің теориялық жаңалығы үш деңгейлі модельдеу тізбегінің бірігуінде. Детерминистік, сценарийлік және стохастикалық модельдер тізбегін біріктірген көп деңгейлі тәсіл қазақстандық ғылымда сирек қолданылады. Бір ғана қаржылық модельді қолданатын дәстүрлі зерттеулермен салыстырғанда, үш модельдің интеграциясы ғылыми жаңалық бола алады. Ал бұл әдістің практикалық жаңалығы оны Қазақстандық шағын және орта бизнеске (ШОБ) қолдану мүмкіндігімен айқындалады. Зерттеуде «ТехСнаб» ЖШС кәсіпорны талданғандықтан, әзірленген әдіснама шағын және орта бизнестің шектеулі ақпараттық ресурстарын ескереді және қолжетімді құралдарды (Excel, Python) пайдалануды қамтиды. Сонымен қатар, орташа күрделіліктегі стратегиялық шешімдерге қолдану мүмкіндігін қамтиды.

Нәтижелер және талқылау

Қаржылық модельдеудің практикалық маңызын көрсету үшін нақты кәсіпорынға қатысты мысалды қарастыруға болады. «ТехСнаб» ЖШС — Алматы қаласында құрылыс материалдарын көтерме саудалайтын орта көлемді кәсіпорын. 2023 жылдың соңында компания жаңа қойма нысанын салу немесе ұзақ мерзімге жалға алу жөнінде стратегиялық шешім қабылдауды талап ететін жағдайға тап болды [5].

Ұйым екі баламалы нұсқаны салыстыру мақсатында қаржылық модельдеу әдістерін қолданды. Бірінші сценарийде жаңа қойманы салу қарастырылып, оған 120 млн теңге көлемінде капиталдық инвестиция қажет болды. Екінші нұсқада қойманы бес жыл мерзімге жалға алу мүмкіндігі бағаланып, оның жылдық құны 18 млн теңгені құрады [11].

Модель Excel платформасында әзірленіп, әр сценарийдің бес жылдық қаржылық нәтижелері болжанды. Есептеулерде кәсіпорынның болашақ кірістері мен шығындарының динамикасы ескеріле отырып, негізгі айнымалылар құрылымдалды. Кіріс параметрлеріне бастапқы инвестиция көлемі, жылдық жалға алу шығындары, сатылымның болжамды өсімі (12%), маржа деңгейі (25%), амортизация мерзімі (10 жыл) және дисконттау ставкасы (15%) енгізілді. Бұл көрсеткіштер жобаның қаржылық тиімділігін сандық тұрғыда бағалау үшін қолданылды. Шығыс айнымалылары ретінде операциялық шығындар, жылдық табыстар, капиталдық және ағымдағы шығындар, таза дисконтталған құн (NPV), ішкі табыстылық нормасы (IRR) және инвестицияның өтелу мерзімі пайдаланылды. Әр айнымалының модельдегі рөлі ақша ағындарын есептеу барысында анықталды.

Сценарийлердің негізгі қаржылық көрсеткіштерінің салыстырмасы

Екі сценарий үшін де жылдық Cash Flow көрсеткіштері есептеліп, жоба тиімділігінің сандық бейнесі қалыптастырылды. Модель нәтижелері басқарушылық шешімнің негізделуіне, сондай-ақ инвестициялық тәуекелді бағалауға мүмкіндік берді [2].

2-кесте.

Модельдеу нәтижесінде екі сценарий бойынша негізгі қаржылық көрсеткіштер

Жүргізілген есептеулер қойма салу нұсқасының инвестициялық тартымдылығы жоғары екенін көрсетті. NPV оң мәнге ие болып, IRR дисконттау ставкасы – 15%-дан жоғары нәтижені берді. Алайда бастапқы капиталдық шығындардың айтарлықтай көлемі кәсіпорынға қосымша қаржыландыру көздерін тартуды талап ететіні анықталды [2].

Талдау нәтижелерінен кейін компания аралас стратегияны таңдады. Кәсіпорын қойманы уақытша жалға алып, ал құрылыс жобасын кейінгі кезеңге ауыстыру туралы шешім қабылдады. Мұндай таңдау 2024 жылғы экономикалық құбылмалылықтың күшеюі және инфляциялық тәуекелдердің жоғары болуы себебінен капитал салымдарын кейінге қалдыруды орынды етті [4].

Модельдеу компанияға болашақ шығындар мен табыс ағындарының құрылымын толық көруге мүмкіндік беріп, стратегиялық тұрғыдан қауіпсіз әрі икемді басқарушылық шешім қабылдауға жағдай жасады [5]. Қаржылық модельдеудің осы мысалдағы тиімді жақтары бірнеше аспектіден көрінді. Біріншіден, көрсеткіштердің айқын ұсынылуы басқарушыларға нақты сандар негізінде таңдау жасауға мүмкіндік берді. Екіншіден, жалпы экономикалық ахуал ескеріліп, тәуекел деңгейі объективті бағаланды. Үшіншіден, модель баламалы стратегияларды салыстыруға мүмкіндік беріп, икемді шешім қабылдауды қамтамасыз етті. Төртіншіден, NPV мен IRR сияқты интегралды көрсеткіштер инвестициялық тиімділікті айқындауды жеңілдетті.

Сонымен қатар, модельдеу барысында белгілі бір шектеулер де байқалды. Болашақ кірістер бойынша жасалған болжамдар нақты жағдайға әрдайым дәл сәйкес келмеуі мүмкін. Амортизациялық саясат пен салықтық талаптардың өзгеруі нәтижеге ықпал етуі ықтимал [3]. Кейбір кіріс айнымалылары субъективті бағалауға тәуелді болды, әсіресе маржа мен сатылым өсімі коэффициенттері. Дисконттау ставкасының дұрыс таңдалуы да шешім сапасына тікелей әсер етеді.

Осы себептерге байланысты қаржылық модельдеу шешім қабылдаудың жалғыз көзі ретінде қаралмайды, алайда ол талдауды жүйелеуге, баламаларды салыстыруға және басқарушылық шешімдерді деректерге негіздеуге мүмкіндік беретін маңызды аналитикалық құрал болып табылады [4].

3-кесте.

Модельдеу нәтижелері мен шешім салдары арасындағы байланыс

Қаржылық модельдеу кәсіпорында баламалы шешімдерді нақты деректер негізінде бағалауға мүмкіндік беретін стратегиялық механизм ретінде тиімді қолданылды. Модельдік есептеулерге сүйену кәсіпорынға интуитивті шешімдерден бас тартып, сандық дәлелдерге негізделген басқарушылық таңдау жасауға жол ашты, нәтижесінде болашақ қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз ету ықтималдығы артты [5].

Талдаудың нақты талқылау шегінде «ТехСнаб» ЖШС қаржылық моделінің инвестициялық шешімдері бұрынғы зерттеулермен үйлеседі. Мысалы, An Analysis of the Buy-Vs-Lease Decision зерттеуінде авторлар активтерді сатып алу немесе жалға алу мәселесін шешу үшін негізінен дисконтталған ақша ағындары мен таза құнды (NPV) қолданады. NPV уақыт бойынша ақша құнының өзгеруін және шығындардың әртүрлі нұсқаларын ескере отырып, бизнес жоспарларын салыстыруға көмектеседі. «ТехСнаб» да бес жылдық перспективада қойма салу және жалға алу сценарийлерін салыстырып, модель нәтижелері бойынша салу сценарийінің NPV жоғары екенін көрсетті. Алайда, шектеулі ақша ағыны себебінен жалға алу бастапқы шығындарды азайтып, қысқа мерзімге икемділік беретін еді. Зерттеу мақаласы қаржылық модельдер бизнес шешімдерін деректерге сүйене отырып қабылдауға мүмкіндік беретінін дәл көрсетеді. Сонымен қатар, қаржылық көрсеткіштер барлық макроэкономикалық тәуекелдерді және операциялық белгісіздікті толық қамтымайтынын атап өтеді. Тұрақсыз нарық жағдайында лизинг қысқа мерзімде ақша ағынының қысымын азайтып, өнімділікті сақтауға мүмкіндік береді [12, 1-15 б.]. Сондықтан, ТехСнаб қойманы уақытша жалға алу және құрылыс жұмыстарын кейінге қалдыру арқылы қаржылық тәуекелді азайтып, басқарушылық икемділікті сақтауды таңдады.

Қорытынды

Бизнес саласында қаржылық модельдеудің шешім қабылдау үдерісіндегі маңызы жоғары. Сандық болжамдарға негізделген модельдер кәсіпорындарға алдағы табыс пен шығын құрылымын дәл есептеуге жағдай жасап, стратегиялық жоспарлаудың тиімділігін күшейтеді [5]. Осы құрал инвестициялық жобалардың экономикалық негізділігін анықтауға, тәуекелдерді алдын ала бағалауға және ресурстарды оңтайлы бөлуге мүмкіндік береді. Модельдеуді жетілдіру мақсатында заманауи автоматтандырылған бағдарламалық шешімдерді енгізу маңызды. Python, Power BI, сондай-ақ қаржылық талдауға арналған арнайы платформалар деректерді жылдам өңдеп, күрделі есептеулерді автоматтандыруға мүмкіндік береді. Кіріс параметрлерін жүйелі түрде жаңарту, сенімді деректер көздерін қолдану және модель нәтижелерін визуалды форматта (диаграммалар, графиктер) ұсыну шешім қабылдау сапасын арттырады [4].

Болашақ зерттеу бағыттары қаржылық модельдеуді жасанды интеллект технологияларымен біріктіру, сценарийлік модельдердің әртүрлі салаларда қолдану мүмкіндігін кеңейту және шағын бизнеске арналған қарапайым әрі тиімді модельдер әзірлеуге бағытталуы тиіс. Мұндай зерттеулер кәсіпкерлік шешімдердің дәлдігін арттырып, қаржылық басқарудың сапасын жақсартуға ықпал етеді [4].

Зерттеу жұмысында кәсіпорынның стратегиялық басқару процесіндегі қаржылық модельдеудің рөлі мен маңызын анықтау және қаржылық модельдердің түрлерін анықтап, оларды әртүрлі контексттерде қолдану шарттарын қарастыру мақсаты көзделген болатын. Бұл мақсат толықтай жүзеге асырылды. Зерттеу барысында дисконтталған ақша ағыны (DCF), сценарийлік талдау, салыстырмалы талдау, Монте-Карло симуляциясы сынды қаржылық модельдеу әдістері мен статистикалық әдіс түрлері қолданыла отырып, келесі зерттеу нәтижелеріне қол жеткізілді:

- Қаржылық модельдеудің кәсіпорынның стратегиялық басқару процесіндегі рөлі мен маңызы анықталды:

• Қаржылық модельдеу басшылардың интуитивті болжамдарын сандық көрсеткіштерге (NPV, IRR, ROI) түрлендіреді;
• Балама стратегиялық нұсқалардың құрылымдық талдауын ұсынады;
• Кәсіпорынға субъективті бағалаудан деректерге бағытталған ойлауға ауысуға жол ашады;
• Маңызды параметрлерді алдын ала анықтау арқылы инвестициялық тәуекелдерді азайтады.

«ТехСнаб» ЖШС мысалында жүргізілген модельдік талдау кәсіпорынның екі сценарийдің бірін тікелей таңдаудың орнына, икемділік пен тәуекелдерді басқарумен бірге кірістілікті (NPV=+32,5 миллион теңге) теңестіретін гибридті стратегия жасау арқылы инвестициялық шешімдердің сапасын жақсартқанын көрсетті.

- Қаржылық модельдеу түрлері мен олардың қолданылу шарттары анықталды:

• Детерминистік - базалық сценарий, белгісіздіктің жоғары деңгейі;
• Сценарийлік - экономиканың бірнеше мүмкін жағдайларына ыңғайлы;
• Стохастикалық - параметрлердің ықтималдық үлестірімдері;
• Динамикалық - уақыт қатарлары, ақша ағындары;
• Монте-Карло - параметрлерде белгісіздіктің болуы.

«ТехСнаб» ЖШС мысалында үш деңгейлі тәсіл (детерминистік + сценарийлік + стохастикалық) белгісіздікті жан-жақты түсінуге мүмкіндік берді және басшылыққа макроэкономикалық тұрақсыздық жағдайында хабардар шешімдер қабылдауға мүмкіндік берді.

Қаржылық модельдеуге қатысты талдаулардан шыққан негізгі қорытынды жобалардың қаржылық мүмкіндігін, маржиналдықтың маңыздылығын, макроэкономикалық белгісіздікті, ақша ағынын басқару қажеттілігін көрсетті. Қаржылық модельдеу түрлерінің практикалық қолданысқа түсу мүмкіндіктерін басқару жүйесін жетілдіруде, инвестициялық шешімдер шығаруда, тәуекелдерді басқаруда  жүзеге асыруға болады. Қорыта айтқанда, қаржылық модельдеу стратегиялық басқаруда маңызды рөл атқарады. Ал бір-бірін толықтыратын әртүрлі модельдердің бірге қолданылуы белгісіздікті толық түсінуге көмектеседі.

1. Қосымша.

Әдебиеттер тізімі:

1. Назарбаева А.Қ. Қаржылық модельдеу және инвестициялық талдау: оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2021.
2. Дамодаран А. Инвестициялық бағалау: Құн анықтау құралдары. – М.: Альпина Паблишер, 2020.
3. Брусова И.В., Маркова В.Д. Финансовое моделирование в бизнесе. – М.: Юрайт, 2019.
4. Қожахметов К.Қ. Бизнесті жоспарлау және қаржылық талдау. – Алматы: Дәуір, 2022.
5. Harvard Business Review. Financial Modeling for Strategic Decision Making. – HBR, 2020.
6. Шарп У., Александер Г., Бэйли Дж. Инвестиции. – М.: ИНФРА-М, 2018.
7. McKinsey & Company. Valuation: Measuring and Managing the Value of Companies. – Wiley, 2021.
8. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары туралы ресми деректер. – www.economy.gov.kz
9. Котлер Ф., Келлер К. Маркетинг негіздері. – Алматы: Юнити-Дана, 2020.
10. Python for Finance. Yves Hilpisch. – O’Reilly Media, 2020.
11. «Қаржылық есептілік» – ЖШС «ТехСнаб» 2023-2024
12. An Analysis of the Buy-Vs-Lease Decision Journal of Applied Finance. – 2005. – №2. – Б. 1–15.