АҒЫЛШЫН ТІЛІН ҮЙРЕНУДЕ TED TALKS ҚОЛДАНУ: СТУДЕНТТЕРДІҢ КӨЗҚАРАСЫ

АҢДАТПА

Бұл мақалада ағылшын тілін үйренуде TED Talks платформасын қолдануға қатысты студенттердің көзқарасы ғылыми тұрғыдан қарастырылады. Зерттеу қазіргі жоғары білім беру кеңістігіндегі аутентті бейнематериалдардың тілдік дағдыларды дамытудағы рөлімен байланысты. Мақалада TED Talks-тың тыңдалым, сөйлеу, көпшілік алдында сөйлеу және презентациялық құзыреттерді жетілдірудегі мүмкіндіктері талданады. Сондай-ақ студенттердің бұл ресурсты қабылдауы, оның мотивацияға, сөздік қордың артуына, айтылымның жақсаруына және шынайы тілдік ортаға жақындауына ықпалы көрсетіледі. Ғылыми әдебиеттерді салыстырмалы талдау негізінде TED Talks-ты қолдану оқытушы тарапынан дұрыс іріктеу мен әдістемелік сүйемелдеуді талап ететіні дәлелденді. Зерттеу нәтижесінде TED Talks жоғары оқу орнындағы ағылшын тілін оқытуда мазмұндық, коммуникативтік және уәждік тұрғыдан тиімді құрал екені нақтыланды.

Кілт сөздер: TED Talks, ағылшын тілі, студенттердің көзқарасы, тыңдалым, сөйлеу дағдысы, көпшілік алдында сөйлеу, аутентті материал, мотивация, жоғары білім, EFL.

Қазіргі жоғары білім беру жүйесінде ағылшын тілін оқыту тек грамматикалық ережелер мен жаттығулар шеңберінде қалмай, шынайы тілдік ортаға жақын материалдарды көбірек пайдалануды талап етеді. Университет студенттері үшін тіл үйрену үдерісі неғұрлым мазмұнды, өмірмен байланысты және коммуникативтік жағынан тартымды болған сайын, оқу нәтижесі де соғұрлым жоғары болады. Осы тұрғыдан алғанда TED Talks бейнедәрістері ағылшын тілін үйренуде кеңінен қолданылатын аутентті ресурсқа айналып отыр. TED Talks-та қоғам, ғылым, білім, технология, мәдениет және тұлғалық даму туралы қысқа, мазмұнды, құрылымы анық, сөйлеу үлгісі күшті баяндамалар ұсынылады. Мұндай формат студентке тек тілді естіп түсінуге емес, ойды жүйелі жеткізу, аудиториямен байланыс орнату, дәлел келтіру және заманауи лексиканы меңгеруге де мүмкіндік береді. Зерттеу нысаны ретінде жоғары оқу орнындағы ағылшын тілін оқыту үдерісі алынды, ал зерттеу пәні TED Talks қолдануға қатысты студенттердің көзқарасы мен оның тілдік дағдыларға әсері болып табылады. Мақала мазмұны TED Talks-тың оқу үдерісіндегі мүмкіндігін, студенттердің оны қалай қабылдайтынын және оны тиімді енгізудің практикалық жолдарын ашуға бағытталды.

Зерттеу ИМРАД логикасымен құрылды. Алдымен TED Talks-ты ағылшын тілін оқытуда пайдалану туралы бес ғылыми еңбек салыстырмалы-талдамалық әдіспен қарастырылды. Бұдан кейін олардың қорытындылары тыңдалым, сөйлеу, көпшілік алдында сөйлеу және презентация дағдыларына қатысты жүйеленді. Соңында TED Talks-ты университет аудиториясында қолданудың әдістемелік салдары мен практикалық мүмкіндіктері талқыланды. Мұндай тәсіл студенттердің көзқарасын жеке пікір емес, ғылыми зерттеулерде көрінген үрдіс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

TED Talks-тың тыңдалым дағдысына ықпалы туралы маңызды дерек Синтами Велия Сари мен Иис Суджарвати зерттеуінде берілген. «Students’ Perceptions of Using TED Talks on Students’ Listening Comprehension in English Language Teaching» мақаласында авторлар Бенгкулу университетінің ағылшын бөлімі студенттерінің TED Talks қолдануға көзқарасын сипаттап, зерттеу 33 бакалавр студентін қамтығанын көрсетеді [1, 25 б.]. Нәтижесінде студенттердің TED Talks-ты тыңдалымды дамыту құралы ретінде жалпы жағымды қабылдағаны және олардың тыңдалым дағдысын жақсартуға көмектеседі деп есептегені айтылады [1, 27–28 б.]. Мақалада TED Talks-тың әртүрлі акценттерді, айтылым ерекшеліктерін және шынайы сөйлеу үлгілерін ұсынатыны да ерекше аталады [1, 26–27 б.]. Бұл қорытынды университет аудиториясындағы нақты жағдаймен сәйкес келеді. Көп жағдайда студенттер оқулықтағы баяу, жасанды аудиомәтіндерді түсінгенімен, шынайы ағылшын сөйлеуін қабылдауда қиналады. TED Talks-та баяндамашылардың табиғи интонациясы, нақты тақырыпқа құрылған ой ағымы және аутентті қарқын студентті шынайы тілдік ортаға жақындатады. Мысалы, экология, психология немесе жасанды интеллект тақырыбындағы TED баяндаманы тыңдаған студент жаңа сөздерді тек жаттап қоймай, сол сөздердің контексте қалай қолданылатынын да көреді. Бұл тыңдалымның формалды емес, мағыналық сипат алуына ықпал етеді.

TED Talks-тың сөйлеу дағдысын дамытудағы маңызы Сьяфризал мен Тоси Рут Шьямсунның «Students’ Perceptions of Using TED Talks as a Media to Improving Speaking Skill» еңбегінде байқалады. Мақала деректерінде студенттердің TED Talks-ты speaking skill дамытуға арналған құрал ретінде қабылдағаны көрсетіліп, бұл жұмыс 2023 жылы Tell журналында 11-том, 1-нөмірде 37–45-беттерде жарияланғаны нақтыланады [2]. Мұндағы басты ой – TED Talks сөйлеуді үйренуде үлгілік материал бола алады, өйткені онда баяндамашының тілдік құрылымы ғана емес, сенімді сөйлеу мәнері, ойды ұйымдастыру тәсілі және аудиторияға әсер ету формалары қатар көрінеді. Университет студенті үшін бұл өте маңызды. Көп студент ағылшын тілінде сөйлеу кезінде сөз біледі, бірақ ойын байланыстыра алмайды. Ал TED форматындағы сөздер кіріспе, негізгі бөлім, мысал, қорытынды логикасын айқын көрсетеді. Мысалы, студент «Why reading changes thinking» немесе «How technology shapes our future» секілді қысқа TED Talk көріп, кейін сол құрылыммен өз ойын жеткізуге талпынғанда, сөйлеу механикалық емес, модельге сүйенген саналы әрекетке айналады. Осындай тәжірибе студенттің өзіндік сенімін күшейтеді.

TED Talks-тың сөйлеу дәлдігі мен еркіндігіне әсерін Шаза А. Тилвани, Али Х. Әл-Хури және Салем Әлшехри зерттеуі тереңірек көрсетеді. «The Effects of TED Talks as an Instructional Tool on Developing EFL Learners’ Speaking Accuracy and Fluency: Attitude in Focus» атты мақалада 75 саудиялық EFL үйренуші үш топқа бөлініп, TED Talks қолданылған екі эксперименттік топтың дәстүрлі оқыту алған бақылау тобынан кейінгі сөйлеу тестінде жоғары нәтиже көрсеткені жазылған [3, 93–94 б.]. Сонымен қатар бір үлгілі t-test нәтижелері эксперименттік топ студенттерінің TED Talks-қа деген қатынасы жағымды болғанын анықтаған [3, 94 б.]. Бұл дерек TED Talks-тың тек қызықты ресурс емес, нақты нәтижеге ықпал ететін құрал екенін дәлелдейді. Сөйлеу дәлдігі мен еркіндігі көбіне бірдей дамымайды: кей студент дұрыс айтады, бірақ баяу сөйлейді, енді бірі жылдам сөйлеп, көп қате жібереді. TED Talks бейнелері осы екі компонентті қатар бақылауға мүмкіндік береді. Студент баяндамашының сөз саптауын, паузасын, логикалық екпінін, дәл сөз таңдауын байқайды. Мысалы, топтық тапсырма ретінде студенттер бір TED Talk үзіндісін көріп, соған ұқсас қысқа мини-баяндама дайындаса, олардың fluency мен accuracy арасындағы тепе-теңдігі жақсарады.

TED Talks-тың көпшілік алдында сөйлеу дағдысын жетілдірудегі рөлі Тран Н. К. К. мақаласында айқын ашылады. «The Use of TED Talks to Enhance EFL Students’ Public Speaking Skills: English-Majored Seniors’ Practices and Perceptions» зерттеуінде TED Talks коммуникативтік дағдыны дамыту құралы ретінде қарастырылып, мақала әдебиеттер шолуында TED Talks-тың коммуникативтік қабілетті арттыруға көмектесетініне қатысты алдыңғы зерттеулер де келтіріледі [4]. Еңбектің құндылығы – TED Talks-ты тек тыңдалым материалы емес, public speaking практикасының моделі ретінде қарастыруында. Университет студенттері үшін көпшілік алдында сөйлеу – өте өзекті қабілет, себебі олар семинарда баяндама жасайды, конференцияға қатысады, жобасын қорғайды, болашақта жұмыс сұхбатына кіреді. Көп жағдайда тілдік қате емес, көпшілік алдында қорқу студенттің мүмкіндігін тежейді. TED Talks бейнесін талдау арқылы студенттер баяндамашының дене қимылын, көзқарасын, аудиториямен қатынасын, кіріспе жасаудың жолын және негізгі ойды бөлектеу тәсілін үйренеді. Мысалы, сабақта студенттерге TED баяндамадан «hook», негізгі дәлел және closing technique табу тапсырмасы берілсе, олар сөз сөйлеуді тек тілдік емес, риторикалық құбылыс ретінде қабылдай бастайды.

TED Talks-тың презентация жасау дағдысына ықпалын П. А. Рмелах және әріптестері жазған «Enhancing EFL Students’ English-Speaking Skills for Presentation through the Use of TED Talks» атты мақала толықтырады. Бұл еңбекте сөйлеудің құрамында сөйлеуші, аудитория, мазмұн және коммуникациялық құралдар маңызды екені айтылып, тиімді презентация үшін дайындық, кіріспе, мазмұнды жеткізу, қорытынды және сұраққа жауап беру секілді кезеңдер сипатталады [5, 261–262]. Сондай-ақ зерттеуде студенттердің ағылшынша презентация жасауында сенімсіздік пен тілдік қиындықтардың болатыны, сондықтан қолдаушы құралдардың қажет екені көрсетіледі [5, 262]. TED Talks бұл тұрғыда дайын үлгі қызметін атқарады. Студент TED баяндаманы көргенде, тек сөздік қор алмайды, сонымен бірге слайдты қалай ықшам қолдану, негізгі ойды қалай жүйелеу, аудитория назарын қалай ұстау керегін де байқайды. Мысалы, педагогикалық факультет студенттері «How every child can thrive by five» сияқты TED Talk-ты талдап, кейін өз тақырыбында 3 минуттық presentation жасаса, олар мазмұн мен тілдің байланысын тереңірек сезінеді. Бұл TED Talks-тың академиялық коммуникация құралы ретіндегі құнын көрсетеді.

Осы зерттеулерді тұтастай қарастырғанда, студенттердің TED Talks-қа көзқарасы негізінен оң екені байқалады. Бұл оң көзқарас бірнеше себеппен түсіндіріледі. Біріншіден, TED Talks аутенттілік береді. Студент жасанды диалог емес, нақты адамдардың шынайы сөйлеуін тыңдайды. Екіншіден, тақырып алуандығы мотивацияны көтереді. Бір студент психология, екіншісі технология, үшіншісі өнер не бизнес тақырыбындағы баяндаманы таңдай алады. Үшіншіден, TED Talks қысқа форматта терең ой ұсынады, сондықтан студент оны бір сабақта талдап үлгереді. Төртіншіден, бейне, субтитр, сөйлеу мәнері және мазмұнның бірлігі студентке түсінуді жеңілдетеді. Бесіншіден, TED Talks тыңдалыммен қатар сөйлеу, жазу, пікір айту, сөздік қорды кеңейту сияқты бірнеше дағдыны байланыстырады. Бұл қорытындылар жоғарыда қаралған еңбектердің барлығында әр қырынан көрінеді.

Сонымен қатар TED Talks-ты оқу үдерісіне енгізуде әдістемелік дәлдік қажет. Кез келген TED Talk кез келген студентке бірдей тиімді бола бермейді. Тыңдалым деңгейі төмен топқа тым жылдам, термині көп, абстрактілі тақырып беру олардың мотивациясын түсіруі мүмкін. Сондықтан материал іріктеуде студенттің деңгейі, мамандығы және мақсатты дағдысы ескерілуі тиіс. Мысалы, бастауыш деңгейге визуалы анық, сөйлемі қарапайым баяндамалар, ал жоғары деңгейге пікірталастық және терминологиялық мәтіндер ұсынылғаны жөн. Сабақта TED Talks-ты үш кезеңмен қолдану тиімді: алдын ала қызықтыру және болжам жасау, тыңдау немесе көру кезінде негізгі ойды анықтау, тыңдаудан кейін пікірталас, рөлдік тапсырма, қорытынды жазу немесе мини-презентация дайындау. Осындай тәсіл TED Talks-ты жай көру құралы емес, толыққанды оқыту материалына айналдырады. Бұл аталған зерттеулердің жалпы бағытымен де үйлеседі, өйткені олардың барлығы TED Talks-тың тиімділігі оқытушының ұйымдастыруымен күшейетінін жанама не тікелей көрсетеді.

Практикалық тұрғыдан алғанда, TED Talks университетте бірнеше бағытта тиімді қолданылуы мүмкін. Тыңдалым сабағында студенттер акцент түрлерін ажыратып, негізгі ойды таба алады. Speaking сабағында бір баяндаманың құрылымын талдап, өз тақырыбы бойынша қысқа сөз дайындай алады. Academic English форматында TED Talk бойынша summary, response essay немесе reflection жазуға болады. Presentation skills сабағында opening line, body organization, storytelling, eye contact, pacing сияқты элементтерді арнайы талқылауға болады. Мысалы, «The power of introverts» немесе «How to speak so that people want to listen» сияқты баяндамалар студенттерге тіл ғана емес, ой жеткізу мәдениетін де үйретеді. Осылайша TED Talks тілді үйретудің тар аясынан шығып, академиялық және тұлғалық дамуға ықпал етеді.

1-сурет. TED Talks қолданудың студенттік қабылдау мен тілдік нәтижеге әсер ету моделі

Сызба TED Talks-тың студенттердің көзқарасына бір ғана арнамен емес, бірнеше тілдік және коммуникативтік әсер жолы арқылы ықпал ететінін көрсетеді.

Қорытындылай келгенде, ағылшын тілін үйренуде TED Talks қолдану студенттердің көзқарасы тұрғысынан алғанда тиімді және мазмұнды педагогикалық құрал ретінде сипатталады. Ғылыми зерттеулер TED Talks-тың тыңдалым түсінігін жақсартуға, сөйлеу дағдысын дамытуға, сөйлеу дәлдігі мен еркіндігін арттыруға, көпшілік алдында сөйлеу мен презентация жасау қабілетін жетілдіруге көмектесетінін көрсетеді [1–5]. Сонымен бірге студенттердің бұл ресурсқа деген оң қатынасы оның аутенттілігімен, заманауи мазмұнымен, әртүрлі тақырып ұсынуымен және шынайы коммуникативтік модель беруімен түсіндіріледі. Демек, TED Talks жоғары оқу орнында ағылшын тілін оқытуда тек қосымша материал емес, тілдік құзыретті, академиялық сөйлеуді және тұлғалық сенімді қатар дамытатын интегративті ресурс бола алады. Негізгі шарт – оны студент деңгейіне сай таңдап, нақты әдістемелік мақсатпен пайдалану. Сонда TED Talks университет аудиториясында ағылшын тілін үйренуді қызықты, мағыналы және нәтижелі ететін пәрменді құралға айналады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Сари, С. В., Суджарвати, И. Students’ perceptions of using TED Talks on students’ listening comprehension in English language teaching // Pedagonal: Jurnal Ilmiah Pendidikan. – 2023. – Vol. 7, No. 1. – P. 25–30. – DOI: 10.55215/pedagonal.v7i1.6635. – URL: https://www.researchgate.net/publication/371488977_Students_Perceptions_of_Using_TED_Talks_on_Students_Listening_Comprehension_in_English_Language_Teaching  (қаралған күні: 09.03.2026).
2. Сьяфризал, С., Шьямсун, Т. Р. Students’ perceptions of using TED Talks as a media to improving speaking skill // Tell: Teaching of English Language and Literature Journal. – 2023. – Vol. 11, No. 1. – P. 37–45. – DOI: 10.30651/tell.v11i1.14034. – URL: https://journal.um-surabaya.ac.id/index.php/Tell/article/view/14034  (қаралған күні: 09.03.2026).
3. Тилвани, Ш. А., Әл-Хури, А. Х., Әлшехри, С. The effects of TED Talks as an instructional tool on developing EFL learners’ speaking accuracy and fluency: attitude in focus // CALL-EJ. – 2022. – Vol. 23, No. 2. – P. 93–107. – URL: https://callej.org/index.php/journal/article/view/398 (қаралған күні: 09.03.2026).
4. Тран, Н. К. С. The use of TED Talks to enhance EFL students’ public speaking skills: English-majored seniors’ practices and perceptions // International Journal of Language Instruction. – 2024. – URL: https://i-jli.org/index.php/journal/article/view/151  (қаралған күні: 09.03.2026).
5. Рмелах, П. А. және т.б. Enhancing EFL students’ English-speaking skills for presentation through the use of TED Talks // Journal of Education and Learning. – 2025. – Vol. 14, No. 5. – P. 260–272. – DOI: 10.5539/jel.v14n5p260. – URL: https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1484902.pdf (қаралған күні: 09.03.2026).