БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ МӘДЕНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ДАМЫТУДАҒЫ СЫНЫПТАН ТЫС ШАРАЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының мәдени құндылықтарын дамытудағы сыныптан тыс жұмыстардың тиімділігі қарастырылады. Мақалада мәдени құндылықтардың педагогикалық мәні, олардың баланың жеке басының рухани-адамгершілік дамуындағы маңызы, сондай-ақ ұлттық дәстүрлерге, адамгершілік нормалары мен эстетикалық мұраттарға құрмет көрсетуге тәрбиелеудегі мектептің рөлі ашылады. Мақалада бастауыш сынып оқушыларының мәдени құндылықтарын дамытуға ықпал ететін сабақтан тыс жұмыстардың негізгі бағыттары, сондай-ақ олардың қазіргі мектептегі тиімділігін арттыру шарттары талданады.

ABSTRACT

This article examines the effectiveness of extracurricular activities in developing cultural values among primary school students. It reveals the pedagogical essence of cultural values, their importance in the spiritual and moral development of a child’s personality, and the role of school in forming respect for national traditions, moral norms, and aesthetic ideals. The article also analyzes the main directions of extracurricular activities that contribute to the development of cultural values in younger schoolchildren and identifies conditions for increasing their effectiveness in the modern school environment.

Кілт сөздер: сыныптан тыс жұмыстар, мәдени құндылықтар, рухани-адамгершілік даму, ұлттық дәстүрлер, моральдық нормалар, эстетикалық мұраттар.

Keywords: extracurricular activities, cultural values, spiritual and moral development, national traditions, moral norms, aesthetic ideals.

Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық болмыс пен жалпыадамзаттық құндылықтарды сақтап, оны жас ұрпақ бойына сіңіру – білім беру жүйесінің аса маңызды міндеттерінің бірі. Бүгінгі қоғамға тек білімді ғана емес, сонымен қатар мәдениеті жоғары, адамгершілік қасиеттері қалыптасқан, рухани бай тұлға қажет. Осыған байланысты бастауыш сыныптан бастап оқушылардың мәдени құндылықтарын дамыту мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр. Себебі бастауыш мектеп жасы – баланың мінез-құлқы, дүниетанымы, өмірге деген көзқарасы, қоршаған ортаға қатынасы қалыптасатын маңызды кезең. Бұл шақта бала әрбір көргенін, естігенін, сезінгенін тез қабылдайды, сондықтан тәрбие жұмыстары да дәл осы кезеңде нәтижелі жүзеге асады.

Мәдени құндылықтар ұғымы кең мағынаны қамтиды. Оған халықтың салт-дәстүрі, тілі, өнері, әдет-ғұрпы, рухани мұрасы, адамгершілік қағидалары, эстетикалық талғамы, үлкенге құрмет, кішіге ізет, мейірімділік, сыйластық, еңбекқорлық сияқты қасиеттер жатады. Осындай құндылықтар баланың тұлғалық қалыптасуының негізін құрайды. Егер оқушы бастауыш сыныптан бастап мәдени мұраны құрметтеуге, қоғамда өзін мәдениетті ұстауға, ұлттық және адамзаттық құндылықтарды бағалауға үйренсе, онда болашақта оның саналы азамат болып қалыптасуына берік негіз қаланады.

Бастауыш сыныптағы тәрбие жұмысы тек сабақ мазмұнымен ғана шектелмеуі керек. Сабақ барысында оқушы негізгі білімді меңгерсе, сыныптан тыс шаралар арқылы ол сол білімді өмірмен байланыстырады, сезінеді, тәжірибе жүзінде қолданады. Осы тұрғыдан алғанда сыныптан тыс жұмыстар – мәдени құндылықтарды қалыптастырудың тиімді құралы. Себебі мұндай шаралар еркін ортада, оқушының қызығушылығына сүйене отырып, оның белсенді қатысуымен жүзеге асады. Бұл балаға белгілі бір тәрбие идеясын жай сөзбен түсіндіруден гөрі әлдеқайда әсерлі.

Сыныптан тыс шаралардың басты ерекшелігі – олардың формасының алуан түрлілігінде. Мұнда оқушы тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушы, кей жағдайда ұйымдастырушы рөлін де атқарады. Мысалы, тәрбие сағаттары, әдеби кештер, театрландырылған қойылымдар, көрмелер, мұражайға саяхаттар, кездесулер, ұлттық мейрамдарға арналған іс-шаралар, шығармашылық байқаулар, қайырымдылық акциялары мен жобалар – осылардың барлығы мәдени құндылықтарды баланың бойына терең сіңіруге мүмкіндік береді. Осындай әрекеттер барысында бала үлкендерден үйренеді, достарымен қарым-қатынас жасайды, өз ойын жеткізеді, қоршаған ортаны бағалауға үйренеді.

Сыныптан тыс шаралардың мәдени құндылықтарды дамытудағы тиімділігі ең алдымен олардың тәрбиелік ықпалының табиғилығымен түсіндіріледі. Сабақ үстінде оқушы кейде бағадан, тәртіптен немесе талаптан қысылып, өз ойын толық білдіре алмауы мүмкін. Ал сабақтан тыс ортада бала өзін еркін сезінеді, ашылады, белсенділік танытады. Мысалы, «Ата салтым – асыл қазынам», «Туған жер – тұғырым», «Әдептілік – әдемілік», «Ұлттық мұра – ұрпаққа аманат» сияқты тақырыптағы іс-шаралар арқылы оқушылар халқымыздың салт-дәстүрімен танысып қана қоймай, оны сахналық көрініс, ойын, өлең, ән, мақал-мәтел, көркем сөз, қолөнер арқылы сезініп қабылдайды. Мұндай тәжірибе баланың жүрегінде ұзақ сақталады.

Мәдени құндылықтарды дамытуда ұлттық тәрбиеге негізделген жұмыстар ерекше орын алады. Өйткені ұлттық мәдениет – тұлғаның тарихи тамыры, рухани тірегі. Бастауыш сынып оқушыларына ұлттық құндылықтарды таныту барысында оларды күрделі теория түрінде емес, қарапайым әрі көрнекі формада ұсыну қажет. Мысалы, бесік жыры, тұсаукесер, шілдехана, наурыз дәстүрлері, ұлттық ойындар, қазақтың ою-өрнектері, күйлері мен әндері, батырлар мен билер туралы аңыз-әңгімелер арқылы бала өз халқының мәдениетіне жақындай түседі. Бұл оның бойында ұлттық мақтаныш сезімін қалыптастырып, елжандылық пен рухани сабақтастықты нығайтады.

Сонымен қатар, мәдени құндылықтарды дамыту тек ұлттық мазмұнмен шектелмейді. Бастауыш сынып оқушылары жалпыадамзаттық құндылықтарды да бойына сіңіруі қажет. Мысалы, мейірімділік, әділдік, достық, жанашырлық, жауапкершілік, табиғатқа қамқорлық, үлкенге құрмет, өзгенің пікірін сыйлау сияқты қасиеттер де мәдениетті тұлғаның ажырамас белгілері. Осындай қасиеттерді дамытуда «Мейірімділік апталығы», «Жақсылық жаса», «Таза аула», «Қамқор жүрек», «Достық мерекесі» секілді сыныптан тыс шаралардың ықпалы зор. Мұндай жұмыстар арқылы бала тек тыңдап қана қоймай, нақты іс жасауға үйренеді, яғни құндылықты әрекет арқылы меңгереді.

Бастауыш сынып оқушыларының мәдени құндылықтарын дамытудағы маңызды бағыттардың бірі – эстетикалық тәрбие. Әсемдікті түсіну, өнерді бағалау, сұлулықты сезіну – мәдениетті адамның ажырамас қасиеті. Бұл бағытта театрға, мұражайға, көрмеге, кітапханаға бару, сурет байқауларын ұйымдастыру, ән-күй кештерін өткізу, көркем шығармаларды сахналау үлкен нәтиже береді. Өнер туындыларымен бетпе-бет танысу баланың талғамын жетілдіреді, әсерлену қабілетін дамытады, сезім мәдениетін қалыптастырады. Әсіресе бастауыш жаста бала эмоционалды қабылдауға бейім болатындықтан, көркем-эстетикалық бағыттағы сыныптан тыс жұмыстар өте тиімді болып табылады.

Сыныптан тыс шаралардың тиімді болуы мұғалімнің шеберлігіне де тікелей байланысты. Мұғалім тәрбие жұмысын формалды түрде емес, баланың ішкі дүниесіне әсер ететіндей етіп ұйымдастыруы қажет. Ол үшін оқушылардың жас ерекшеліктері, қызығушылықтары, қабылдау деңгейі ескерілуі тиіс. Бастауыш сынып оқушылары үшін ойын, бейнелеу, қимыл, рөлдік әрекет, көрнекілік өте маңызды. Сондықтан шараларды ұйымдастыру барысында ертегі элементтері, сахналау, музыкалық сүйемелдеу, интерактивті тапсырмалар, топтық жұмыстар, шығармашылық ойындар кеңінен қолданылса, нәтиже әлдеқайда жоғары болады.

Мәдени құндылықтарды дамытуда отбасы мен мектептің бірлескен жұмысы да аса маңызды. Егер мектепте берілген тәрбие отбасында жалғасын тапса, онда оның нәтижесі әлдеқайда тұрақты болады. Сондықтан сыныптан тыс шараларға ата-аналарды тарту пайдалы. Мысалы, ұлттық тағамдар көрмесі, отбасылық қолөнер байқауы, әжелер мектебі, әкелер қатысатын тәрбиелік кездесулер, шежіре сағаттары сияқты іс-шаралар оқушының мәдени құндылықтарды тек мектепте емес, отбасылық ортада да сезінуіне мүмкіндік береді. Бұл ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді.

Сыныптан тыс жұмыстардың нәтижелілігі олардың жүйелі, мақсатты және жоспарлы түрде ұйымдастырылуына байланысты. Егер тәрбие жұмыстары тек мерекелік сипатта ғана өткізіліп, бір реттік әрекетпен шектелсе, оның әсері әлсіз болуы мүмкін. Ал белгілі бір тәрбие бағытына негізделіп, жыл бойы жүйелі түрде ұйымдастырылған іс-шаралар ғана нақты нәтиже береді. Мұнда әр шараның мақсаты, мазмұны, күтілетін нәтижесі, оқушының жас ерекшелігі мен қызығушылығы ескерілуі керек. Сонымен бірге мұғалім өткізілген шараның тәрбиелік нәтижесін талдап, оның тиімділігіне баға беріп отыруы қажет.

Педагогикалық тұрғыдан алғанда, сыныптан тыс шаралардың тиімділігін бірнеше көрсеткіш арқылы анықтауға болады. Олар: оқушының мәдени мінез-құлық дағдыларының қалыптасуы, ұлттық құндылықтарға қызығушылығының артуы, қоғамдық ортада өзін ұстау мәдениеті, үлкендермен және құрбыларымен қарым-қатынасы, эстетикалық талғамының дамуы, қайырымдылық пен жанашырлық әрекеттерге қатысу белсенділігі. Егер мұндай сапалар оқушы бойынан байқалса, онда тәрбие жұмысының нәтижелі болғанын көруге болады.

Ғалымдар еңбектерінде де бастауыш мектеп жасындағы балалардың тәрбиесінде әрекет арқылы үйретудің маңызы ерекше аталады. Әл-Фараби тәрбиені тұлғаны кемелдікке жеткізетін негізгі құрал ретінде қарастырса, педагогика ғылымында оқушыны адамгершілікке, мәдениетке, ізгілікке баулу үздіксіз үдеріс ретінде сипатталады. Осы тұрғыдан алғанда сыныптан тыс шаралар теориялық тәрбиені нақты өмірмен ұштастыратын тиімді алаң болып табылады. Олар балаға тек тың ақпарат беріп қоймайды, сол құндылықтарды өз тәжірибесінде сезінуге мүмкіндік жасайды.

Бастауыш сынып оқушыларының мәдени құндылықтарын дамытудағы сыныптан тыс шаралар – тәрбиенің қуатты тетігі. Олар баланың рухани дүниесін байытады, ұлттық сана-сезімін қалыптастырады, адамгершілік сапаларын дамытады, эстетикалық талғамын жетілдіреді, әлеуметтік мәдениетін көтереді. Сыныптан тыс жұмыстардың дұрыс ұйымдастырылуы оқушыны қоғам өміріне бейімдеп қана қоймай, оны болашақта мәдениетті, парасатты, отаншыл азамат ретінде қалыптастыруға ықпал етеді.

Қорытындылай келе, бастауыш сынып оқушыларының мәдени құндылықтарын дамытуда сыныптан тыс шаралардың тиімділігі өте жоғары деп тұжырымдауға болады. Өйткені мұндай шаралар баланың тұлғасына жан-жақты әсер етіп, тәрбиелік мазмұнды өмірлік тәжірибемен ұштастырады. Егер сыныптан тыс жұмыстар жүйелі, мазмұнды, шығармашылықпен және оқушының жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылса, оның нәтижесі де сапалы болады. Сондықтан қазіргі мектеп тәжірибесінде мәдени құндылықтарды дамытуға бағытталған сыныптан тыс шараларды жетілдіру, оларды заманауи талаптарға сай ұйымдастыру және ұлттық тәрбие мазмұнымен байыту маңызды міндет болып қала береді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Әл-Фараби. Тәрбие туралы трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1994.
2. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика. – Алматы, 2004.
3. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы, 1982.
4. Бастауыш мектеп ғылыми-әдістемелік журналы, 2023–2024 жж.