ТЫҢДАЛЫМ ЖӘНЕ СӨЙЛЕСІМ БІЛІКТЕРІН ДАМЫТУ МАҚСАТЫНДА АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА АУТЕНТТІ БЕЙНЕМАТЕРИАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУ

АННОТАЦИЯ

Мақалада аутенттік материалдарды шет тілін оқыту үдерісінде қолданудың мотивациялық, когнитивтік және әдістемелік тиімділігі жан-жақты талданады. Зерттеудің теориялық бөлігінде аутенттіліктің лингводидактикалық негіздері, мотивацияның психолингвистикалық модельдері және аутенттік материалдардың мотивацияны арттыру механизмдері қарастырылады. Практикалық бөлімде шет тілін үйренушілер арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері талданып, студенттердің аутенттік материалдарға деген көзқарасы мен оларды қолданудың мотивацияға әсері анықталады. Зерттеу нәтижелері аутенттік материалдардың шынайы тілдік ортаға ену сезімін қалыптастырып, ішкі мотивацияны едәуір арттыратынын, сондай-ақ оқу автономиясын дамытатынын көрсетеді.

ABSTRACT

The article provides an in-depth analysis of the motivational, cognitive, and methodological effectiveness of using authentic materials in foreign language teaching. The theoretical section examines the linguodidactic foundations of authenticity, psycholinguistic models of motivation, and the mechanisms through which authentic materials enhance learner motivation. The practical section presents the results of a survey conducted among foreign language learners, analyzing their attitudes toward authentic materials and the extent to which such materials influence their learning motivation. The findings demonstrate that authentic materials foster a sense of immersion in a real linguistic environment, significantly increase intrinsic motivation, and contribute to the development of learner autonomy.

Кілт сөздер: аутенттік материалдар, мотивация, шет тілі, тілдік орта, оқу автономиясы, когнитивтік дағдылар, лингводидактика.

Keywords: authentic materials, motivation, foreign language, linguistic environment, learner autonomy, cognitive skills, linguodidactics.

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру кеңістігінде шет тілін меңгеру құзыреттілігі тұлғаның кәсіби дамуының, мәдениетаралық коммуникацияға қатысуының және жаһандық ақпараттық кеңістікке бейімделуінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Тіл үйрету саласындағы заманауи әдістемелер білім алушының белсенді позициясын, ішкі мотивациясын және шынайы тілдік ортаға қатысу сезімін қалыптастыруды көздейді.

Дәстүрлі оқулық материалдары құрылымдық жүйелілікті қамтамасыз еткенімен, олар көбіне жасанды тілдік үлгілерге негізделеді. Ал аутенттік материалдар тілдің табиғи қолданысын көрсете отырып, білім алушыға тіл мен мәдениетті шынайы күйінде ұсынады. Осы себепті аутенттік материалдардың мотивацияға әсерін зерттеу өзекті ғылыми мәселе болып табылады.

Бұл мақалада аутенттік материалдардың мотивацияны арттырудағы рөлі теориялық және практикалық тұрғыдан талданады.

І. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1. Мотивацияның психолингвистикалық негіздері

Гарднер мен Ламберттің мотивация теориясы шет тілін меңгеруге деген қызығушылықты интегративтік және инструменталдық компоненттер арқылы түсіндіреді (1). Интегративтік мотивация тілдік қауымдастықтың мәдениетіне оң көзқараспен байланысты болса, инструменталдық мотив прагматикалық мақсаттарды көздейді: жоғары оқу орнына түсу, мансаптық өсу және т.б.

Дёрние мотивацияны динамикалық жүйе ретінде қарастырып, оның негізгі детерминанттары  ̶  эмоциялық қатысу, өздігінен реттеу, оқу ортасының шынайылығы екенін атап өтеді (2). Демек, мотивацияны арттыру үшін оқыту материалының өмірмен байланысы маңызды рөл атқарады.

1.2. Аутенттік материалдардың лингводидактикалық негіздері

Аутенттік материалдар табиғи коммуникация мақсатында жасалатын мәтіндер мен медиаөнімдер ретінде анықталады (3). Олардың басты ерекшеліктері:

• тілдік бірліктердің табиғи үйлесімі;
• экспрессивтік және прагматикалық элементтердің сақталуы;
• мәдениетаралық аспектінің болуы;
• тірі сөйлеу регистрлерінің алуан түрлілігі.

Аутенттік материалдардың құндылығы — оқушыны шынайы тілдік ортаға жақындатуы. Kramsch аутенттілікті тілдік және мәдени контекстің бірлігі ретінде сипаттайды (4).

1.3. Аутенттік материалдардың мотивацияны арттыру механизмдері

Ғылыми әдебиеттер негізінде аутенттік материалдардың мотивацияға әсер ететін негізгі механизмдері төмендегідей:

1. Өмірлік мәнділік (relevance) — оқу материалының шынайы өмірмен байланысы ішкі мотивацияны арттырады (5).
2. Эмоциялық қатысу — видео, әндер, сұхбаттар эмоциялық есте сақтауды күшейтеді.
3. Өзіндік тиімділік сезімі — студент шынайы мәтінді түсінген сайын өзіне деген сенімі артады (6).
4. Оқу автономиясы — аутенттілік студенттің өз бетінше материал іздеуіне ықпал етеді (7).

ІІ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

2.1 Зерттеу әдістемесі

Зерттеу жалпы білім беретін мектептің 9-сынып оқушылары арасында жүргізілді (n = 60). Зерттеудің мақсаты – ағылшын тілі сабақтарында аутентті бейнематериалдарды қолданудың тыңдалым және сөйлесім біліктерін дамытуға ықпалын анықтау.

Зерттеудің негізгі дерек жинау әдісі ретінде сауалнама қолданылды. Сауалнама оқушылардың аутентті бейнематериалдарға деген көзқарасын, олардың тыңдалым түсінуіне және сөйлесім белсенділігіне әсерін анықтауға бағытталды.

Сауалнама құрылымы үш мазмұндық блоктан тұрды:

1. аутентті бейнематериалдарға деген жалпы қатынас;
2. тыңдалым білігінің қалыптасуына ықпалы;
3. сөйлесім әрекетіне әсері мен мотивациялық деңгейдің өзгеруі.

Сауалнама жабық және жартылай ашық сұрақтарды қамтыды. Алынған деректер пайыздық көрсеткіштер арқылы өңделіп, талданды.

2.2 Сауалнама нәтижелері және талдау

Сауалнама нәтижелері аутентті бейнематериалдарды қолданудың оқушылар тарапынан оң бағаланатынын көрсетті.

Зерттеу деректеріне сәйкес:

– оқушылардың 78%-ы бейнематериалдар сабаққа деген қызығушылықты арттыратынын атап өтті;

– 82%-ы тыңдалым мәтіндерін түсіну жеңілдегенін көрсетті;

– 74%-ы бейнематериалдардан кейін сөйлесім тапсырмаларын орындау сенімдірек болғанын айтты;

– 85%-ы дәстүрлі мәтіндік материалдармен салыстырғанда бейнематериалдарды тиімді деп бағалады.

Жартылай ашық сұрақтарға берілген жауаптарды сапалық талдау барысында оқушылардың көпшілігі визуалды қолдау мен контекстіліктің ақпаратты қабылдауды жеңілдететінін атап өтті. Сонымен қатар табиғи сөйлеу үлгілерін есту олардың сөздік қорын кеңейтуге және сөйлеу барысында сенімділікті арттыруға ықпал ететіні анықталды.

Алынған нәтижелер аутентті бейнематериалдардың тыңдалым және сөйлесім біліктерін дамытуға оң әсер ететінін көрсетеді. Визуалды және дыбыстық компоненттердің үйлесуі ақпаратты тереңірек түсінуге мүмкіндік берсе, коммуникативтік жағдаяттардың шынайылығы сөйлесім әрекетін белсендіруге жағдай жасайды.

Жалпы алғанда, сауалнама нәтижелері аутентті бейнематериалдарды ағылшын тілі сабақтарында жүйелі түрде қолдану оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін арттыруда тиімді педагогикалық құрал екенін дәлелдейді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Зерттеу нәтижелері аутенттік материалдар шет тілін оқытуда мотивацияны арттырудың тиімді құралы екенін дәлелдейді. Аутенттілік оқу үдерісін табиғиландырып, студенттің эмоциялық, когнитивтік және мәдени белсенділігін күшейтеді. Сонымен қатар, аутенттік материалдар оқу автономиясын дамытуға, тілдік құзыреттілікті шынайы контекстте қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осылайша, аутенттік материалдарды жүйелі қолдану шет тілін меңгетудің нәтижелілігін айтарлықтай арттырады және заманауи лингводидактика талаптарына толық сәйкес келеді.

Әдебиеттер тізімі:

1. Gardner, R.C., & Lambert, W. Attitudes and Motivation in Second-Language Learning. Rowley, MA: Newbury House, 1972.
2. Dörnyei, Z. “Motivation in Second and Foreign Language Learning.” Language Teaching, 1994.
3. Gilmore, A. “Authenticity in Language Teaching and Learning.” ELT Journal, 2007.
4. Kramsch, C. Context and Culture in Language Teaching. Oxford: Oxford University Press, 1993.
5. Gilmore, A. “A Comparison of Textbook and Authentic Interactions.” Applied Linguistics, 2004.
6. Mishan, F., & Timmis, I. Materials Development for TESOL. Edinburgh University Press, 2020.
7. Benson, P. Teaching and Researching Autonomy. 2nd ed. London: Routledge, 2011.
8. Arnold, J. Affect in Language Learning. Cambridge: Cambridge University Press, 1999.
9. Nation, I.S.P. Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge University Press, 2001.
10. Tomlinson, B. Developing Materials for Language Teaching. Bloomsbury, 2013.