ГАСТРОНОМИЯЛЫҚ ФЕСТИВАЛЬДЕРДІҢ ТУРИСТІК ДЕСТИНАЦИЯЛАРДЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУҒА ӘСЕРІН ТЕОРИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДА НЕГІЗДЕУ

THEORETICAL JUSTIFICATION OF THE IMPACT OF GASTRONOMIC FESTIVALS ON THE COMPETITIVENESS OF TOURIST DESTINATIONS

Duysengaliyeva Sandugash Shyngyskyzy

Master’s student, Department of Recreational Geography and Tourism, Al-Farabi Kazakh National University,

Kazakhstan, Almaty

Imanbekova Bagdagul Tolendiyevna

Scientific supervisor, acting associate professor, Department of Recreational Geography and Tourism, Al-Farabi Kazakh National University,

Kazakhstan, Almaty

АННОТАЦИЯ

Мақалада гастрономиялық туризм ұғымының теориялық негіздері қарастырылып, оның пайда болу тарихына талдау жүргізілді. Зерттеу мақсаты- гастрономиялық фестивальдердің туристік дестинациялардың бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы рөлін теориялық негіздеу.  Зерттеу барысында туристік дестинацияның тартымдылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы гастро-фестивальдерінің рөлі теориялық негізде қарастырылып, гастротуризмінің мәні, оның тарихи дамуы және туристерді тарту тетіктері талданды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, аталмыш сегменттің туристік нарықтың белгілі бір бөлігін құрай отырып, туристік дестинацияны ілгерілетудің басты драйверінің біріне айналады.

ABSTRACT

The article examines the theoretical foundations of gastronomic tourism and its historical development. The purpose of the study is to theoretically substantiate the role of gastronomic festivals in enhancing the competitiveness of tourist destinations. The study considers the role of gastro-festivals in strengthing the attractiveness and competitive position of tourist destinations, while also analyzing the essence of gastronomic tourism, its historical development, and mechanisms for attracting tourists. The results show that this segment, being a specific part of the tourism market, is becoming one of the key drivers of tourist destination promotion.

Кілт сөздер: гастрономиялық туризм, аспаздық туризм, гастрономиялық фестиваль, туристік дестинация.

Keywords: gastronomic tourism, food tourism, gastronomic festival, tourist destination.

Бүгінгі күнгі туризм индустриясы туристерді, инвестицияларды және халықаралық нарықтың қызығушылығын тарту үшін аймақтар арасындағы бәсекелестіктің артуымен сипатталады. Осы ортада бағыттың бірегей құндылық ұсынысын ұсыну мүмкіндігі табыстың негізгі факторына айналды. Гастрономиялық туризм бұл айырмашылыққа қол жеткізудің ең тиімді құралдарының бірі болып табылады.

Гастротуризм тәуелсіз туризм саласы ретінде салыстырмалы түрде жақында дами бастады. Даму тарихына көз жүгіртсек, туризмнің бұл түрі бұрыннан белгілі болғанымен, «аспаздық туризм» ұғымы түрінде ресми түрде 2000 жылдар шамасында белсенді түрде қолданыла бастады. Бұл тұжырымдаманы алғаш рет 1998 жылы «Боулинг Грин» университетінің (Огайо, АҚШ) халық мәдениеті кафедрасының доценті Люси Лонг енгізіп, адамдар басқа мәдениеттерді жергілікті тағам арқылы сезінеді деген идеяны білдіру үшін ұсынды [1].

Бұл терминнің енгізілуі гастрономиялық туризмнің саяхаттың жеке түрі ретінде дамуына жол ашты. Гастрономиялық туризм саласындағы жетекші әлемдік сарапшы Эрик Вульф 2003 жылы «Дүниежүзілік аспаздық туризмі» ассосациясының (World Food Travel Association -WAFT) негізін қалап, 2001 жылы өзінің «Аспаздық туризм: экономикалық ұсыныстың дәмі» атты мақаласын жариялады, онда бірнеше жылдар бойы туристік сұраныстың өзгеруін талдағаннан кейін, аспаздық және шарап туризміне деген қызығушылықтың артқанын дәлелдейтін құжатқа айналды. Гастротуризмнің ең алғашқы тұжырымдамалық бағдарламалары Италия мемлекетінде пайда болған [2].

Аспаздық туризмнің кеңінен дамуы халықаралық гастрономиялық туризмге мамандандырылған туристік агенттіктердің құрылуына әкелді, олардың танымал түрлеріне «Gourmeton Tour» (АҚШ), «The International Kitchen» (Ұлыбритания) және «Gourmet Getaways» (Италия) сияқты ұлттық компанияларды жатқызуға болады [4].

1 сурет. Гастрономиялық туризм терминінің пайда болу тарихы [3]

Hall, M.C.; Sharples, L. «Food tourism around the world» кітабында «Гастрономиялық туризмді тамақ өндірушілеріне, мейрамханаларға, тамақ фестивальдеріне немесе келушілер жергілікті тағамдарды, соның ішінде аймақтың типтік өнімдерін татып көре алатын басқа да мекемелерге бару» деп сипаттайды [6].

Драчева Е.Л. және Христов Т.Т. анықтамасы бойынша, «гастрономиялық туризм - белгілі бір аймақтың тағамдарын ішінара немесе толығымен дәмін татуды немесе гастрономиялық іс-шараларға қатысуды жоспарлаған туристер мен келушілердің белгілі бір бағыттарға баратын саяхаты».

Ечина К.С., Дьякова Е.Ю. өз еңбектерінде гастрономиялық туризмге - «бұл дәстүрлі тағамдар мен тағамдар арқылы әртүрлі елдер мен қалаларды тану мақсатын көздейтін туризм  түрі» деген түсінік берді [7].

Гастрономиялық туризм - бұл елді оның ұлттық тағамдары арқылы танудың басты мақсаты болып табылатын туризмнің бір тармағы. Гастрономиялық турист үшін тағам, ең алдымен, мәдени санат болып табылады.

Қазақстандық зерттеушілер де осы бағыттағы сапарды ұлттық тағам мен мәдениетті зерттеуге ұмтылыс ретінде қарайды; кейбірі оны «елдің ұлттық тағамымен танысу және дайындау ерекшеліктерін зерттеу үшін жасалатын сапар» деп анықтаса, басқалары ондай туризмді «жергілікті халықтың дәстүрі мен мәдени құндылығы ұлттық тағамдарда көрініс табатын өңірге бару» деп сипаттайды [8].

Соңғы жылдары бүкіл әлемде гастрономиялық туризмнің пайда болуы мен дамуына көптеген факторлар ықпал етті:

• Теледидарлық тамақ дайындау бағдарламалары мен шоуларының танымал болуының артуы;
• Шеф-аспаздардың әлемге әйгілі мейрамханаларды сатып алуы;
• Сәнді мейрамханалардың салынуы;
• Халықтың тамаққа мән беретін бөлігі үшін мейрамханаларға барудың қолжетімділігі, таныстығы және күнделіктілігі;
• Қоршаған орта мәселелері мен тамақ сапасына қатысты қоғамдық алаңдаушылық;
• Табыстың өсуіне байланысты тамақ пен демалысқа жұмсалатын шығындардың артуы;
• Салауатты өмір салтының танымалдығының артуы [9].

Гастрономиялық туризм нысандарына мыналар кіреді:

- әлемнің тағамдарымен танымал елдері мен аймақтары, сондай-ақ жеке туристік орындар;

- тамақтандыру мекемелері (мейрамханалар және т.б.), олардың әрқайсысы белгілі бір тағамдарды дайындау және ұсынуда немесе жалпы мейрамхана тұжырымдамасында ерекше ерекшеліктері бар;

- тақырыптық гастрономиялық іс-шаралар өткізілетін фестиваль алаңдары;

- гастрономиялық білім беру және біліктілікті арттыру саласында қызметтер көрсететін мекемелер [5, 10].

Гастрономиялық фестиваль - белгілі бір аймақтың немесе елдің ұлттық тағамдары мен олармен байланысты іс-шараларды насихаттайтын мерекелік іс-шара. Ғылыми әдебиетте оны «аймақтық арнайы тағамдар немесе оларға қатысты бағдарламаларды көрсетуге бағытталған іс-шара» деп анықтайды [11].

Туристік дестинацияның бәсекеге қабілеттілігі оның салыстырмалы және бәсекеге қабілетті артықшылықтарын жоспарлау мен стратегиялық басқаруға негізделген және туристерге ұмытылмас тәжірибе мен қосымша құндылық беретін жоғары сапалы, сараланған өнімдер жасауға негізделген [13].

Дестинацияның бәсекеге қабілеттілігі теориясына сәйкес (Ritchie & Crouch, 2003), бәсекеге қабілеттілік артықшылығы ресурстардың, басқарудың, маркетингтің және тұрақтылықтың үйлесімі арқылы қалыптасады [14]. Гастрономиялық фестивальдер осы элементтердің барлығын біріктіреді:

• Ресурстық база: жергілікті тағамдар, дәстүрлер және өнімдер.
• Басқару: іс-шараларды ұйымдастыру.
• Маркетинг: медиа арқылы насихаттау.
• Тұрақтылық: жергілікті өнімді қолдау.

Осылайша, гастро-фестивальдер дестинацияның бәсекеге қабілеттілік артықшылығын дамыту құралына айналады.

Yang L., Khoo-Lattimore C., Arcodia C. пікірінше, гастрономиялық фестивальдер туристерге жергілікті тағамдар арқылы мәдени тәжірибе ұсынып, дестинацияның айрықша гастрономиялық бейнесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, гастрономиялық фестивальдер туристердің дестинация туралы қабылдауына тікелей әсер етеді. Фестиваль барысында алынған жағымды әсерлер туристер мен дестинация арасында эмоционалдық байланыс орнатып, оның оң имиджін қалыптастырады. Бұл, өз кезегінде, туристердің қанағаттану деңгейін арттырып, қайта келу ниетінің қалыптасуына ықпал етеді [12].

2 сурет. Гастрономиялық фестивальдердің туристік тартымдылыққа әсер ету бағыттары (автормен құрастырылған)

Ескертпе. 2 сурет Yang L., etc. [12], Liutikas, D. [14] еңбектеріне сүйене отырып, автор тарапынан құрастырылды.

Әлемдік гастрономиялық туризм нарық үлесі 2024 жылы 1,09 триллион АҚШ долларына жеткен. Сондай-ақ, 2025-2033 жылдар аралығында жылдық өсу қарқыны 14,46% құрайды және 2033 жылға қарсаңында 4,21 триллион АҚШ долларына жетеді деп болжанады [21].

Гастротуризм аймақтың экономикасына айтарлықтай және көпқырлы әсер етеді. Оны тікелей және жанама әсер деп қарастыруға болады.

Туристер әдетте саяхат бюджетінің 40%-ын тамаққа жұмсайды [15]. Туристер тек тамаққа ғана емес, сонымен қатар тамақ турларына, аспаздық сабақтарына, гастрономиялық іс-шараларға, фермалар мен шарап зауыттарына баруға да ақша жұмсайды. Бұл ақша ағыны шағын, отбасылық бизнес үшін өмірді сақтап қалуы мүмкін. Осындай гастротуризмнің нысандарына жұмсалған қаражат жергілікті экономикаға тікелей кіріс көзін әкеледі [16].

Ірі және шағын гастрофестивальдер көбінесе қосымша жұмыс орындарын ашады. Оларға қонақжайлылық, іс-шараларды жоспарлау, тазалау, күзет және бөлшек сауда саласындағы қысқа мерзімді немесе жартылай жұмыс уақыты кіруі мүмкін.

Тікелей жалдаумен қатар, жұмыспен қамту тұрғысынан жанама әсер бар. Жергілікті көлік компаниялары, баспа компаниялары, маркетингтік топтар және қауіпсіздік қызметтері де бұл бастамадан пайда көреді. Осы мүмкіндіктер желісін құру арқылы тамақ және сусындар іс-шаралары бірнеше күнге болса да, көбірек адамдарға жұмыс табуға көмектеседі [17].

Дүниежүзілік туризм ұйымының (ДТҰ) мәліметтері бойынша, гастрономиялық туризм ел экономикасына орасан зор пайда әкеледі. Дүниежүзілік туризм ұйымы (ДСҰ, 2022) гастрономиялық туризмді ауылдық даму мен ауылдық бизнестің негізгі қозғаушы күші ретінде таныды. Туризмнің бұл түрі ауылдық қауымдастықтарды жандандырып, жергілікті шағын азық-түлік өндірушілерін қолдап, аймақтық экономикалық өсімді ілгерілетуі мүмкін [20].

Гастрономиялық фестивальдер әлеуметтік және экономикалық әсер ету құралы ретінде, сондай-ақ ауылдық жерлердің төзімділігін нығайту үшін қолданылады. Сонымен қатар, тамақ фестивальдерін қоса алғанда, барлық фестивальдер аймақ туралы хабардарлықты арттырудың, маусымаралық кезеңде туристерді тартудың және аймақтың оң имиджін қалыптастырудың қуатты құралы болып табылады. Тамақ фестивальдері аймақтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын сақтауға, басқа қауымдастықтардың мойындауына ие болуға және ұрпақтан-ұрпаққа берілуіне бағытталған [18].

Дүниежүзілік туристік ұйымның зерттеуіне сәйкес, елдердің 79%-ы гастрономиялық іс-шараларды туристік дестинацияның бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыратын құралдың бірі деп есептейді. Сондай-ақ, туристердің 62%-ы гастрономиялық фестиваль үшін сол жерге қайта баруға дайын. Фестивальдар саяхатшылардың саяхат бағытын таңдауына әсер ететін «тарту факторына» (сыртқы ынталандырушы факторға) айналады [19].

Осылайша, гастрономиялық брендтерінің, яғни бірегей тамақ өнімдерінің болуының арқасында аймақ көбірек танымал бола бастайды, ал брендтік өнімдер белгілі бір аймақтың имиджінің ажырамас бөлігіне айналады. Ал осы аймақтың өнімдерін таныстыру,  қолдау және насихаттау үшін гастрономиялық іс-шаралар мен фестивальдер аймақтың туристік тартымдылық бейнесін қалыптастырушы факторы мен қозғаушы күші болып табылады.

Әдебиеттер тізімі:

1. А.А. Морозов. Гастрономический туризм: к истории понятия // Journal of Economy and Business. — 2019. — С. 87 — 91.
2. Mulcahy J. D. Historical evolution of gastronomic tourism // The Routledge Handbook of Gastronomic Tourism / ed. by S. K. Dixit. — Routledge, 2019. — P. 24 – 31.
3. Gastronomic tourism: Features and development tools / I. Nesterchuk, A. Balabanyts, L. Pivnova, V. Matsuka, O. Skarha, I. Kondratenko // Linguistics and Culture Review. — 2021. — Vol. 5, № S4. — P.1871 — 1885.
4. Шпенькова К. С., Сычева В. О. Условия развития гастрономического туризма в России и в мире // Концепт. — 2014. — С. 1— 6.
5. Драчева Е.Л., Христов Т.Т. Гастрономический туризм: современные тенденции и перспективы. — М., 2017. — 19 с. file:///C:/Users/User/Downloads/gastronomicheskiy-turizm-sovremennye-tendentsii-i-perspektivy%20(1).pdf
6. Food tourism around the world / M. C. Hall, L. Sharples, R. Mitchell [et al.]. — Oxford : Butterworth-Heinemann, 2003. — 320 p.
7. Ечина К.С., Дьякова Е.Ю. ГАСТРОНОМИЧЕСКИЙ ТУРИЗМ В ТОМСКЕ // Физическая культура, здравоохранение и образование : материалы XIV Международной научно5практической конференции, посвященной памяти В.С. Пирусского и юбилею факультета физической культуры НИ ТГУ / под ред. проф. Е.Ю. Дьяковой. — Томск : STT, 2020. — 388 c.
8. Нурлыбаев Н.Н. Тенденции развития гастрономического туризма в Казахстане  // Вестник Казахского университета экономики финансов и международной торговли. — 2023. — №1. — С. 250—256. https://doi.org/10.52260/2304-7216.2023.1(50).32
9. Шпенькова К. С., Сычева В. О. Условия развития гастрономического туризма в России и в мире // Концепт. — 2014. — С. 1— 6.
10. Драчева Е.Л., Христов Т.Т. Гастрономический туризм: современные тенденции и перспективы. — М., 2017. — 19 с. file:///C:/Users/User/Downloads/gastronomicheskiy-turizm-sovremennye-tendentsii-i-perspektivy%20(1).pdf
11. Analysis of the Quality of Service in Gastronomic Festivals / R. Campoverde-Aguirre, M. Carvache-Franco, W. Carvache-Franco, M. Almeida-Cabrera // Sustainability. — 2022. — Vol. 14, № 21. — Article 14605. https://doi.org/10.3390/su142114605
12. Yang L., Khoo-Lattimore C., Arcodia C. The role of food festivals in branding culinary destinations // Journal of Travel Research. — 2017. — Vol. 56, № 3. —  P. 295 — 310. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100671
13. Gastronomic tourism: Features and development tools / I. Nesterchuk, A. Balabanyts, L. Pivnova, V. Matsuka, O. Skarha, I. Kondratenko // Linguistics and Culture Review. — 2021. — Vol. 5, № S4. — P.1871 — 1885.
14. Crouch G. I. Modelling destination competitiveness: a survey and analysis of the impact of competitiveness attributes. — Gold Coast : CRC for Sustainable Tourism Pty Ltd, 2007. — 338 p. https://sustain.pata.org/wp-content/uploads/2014/12/Crouch_modelDestnComp-v2.pdf
15. Tsai C., Wang Y. Experiential value in branding food tourism // Journal of Destination Marketing & Management. — 2017. — Vol. 6, № 1. — P. 56 — 65. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2016.02.003
16.   How Does Food Tourism Affect Local Economies? [Электронды ресурс] // Sustainability Directory. — 2025. — URL:  https://lifestyle.sustainability-directory.com/question/how-does-food-tourism-affect-local-economies/#:~:text=Restaurants%2C%20cafes%2C%20food%20stalls%2C,and%20preserve%20traditional%20farming%20methods. (жүгінген күні: 04.07.2026)
17. How Do Food Events Positively Impact Local Economies [Электронды ресурс] // Food & Hotel Asia : сайт. — URL:  https://www.foodnhotelasia.com/blog/horeca/how-food-events-impact-local-economies/ (жүгінген күні: 10.07.2026)
18. Ahmet B., Ayşenur A. The evaluation of gastronomy festivals as events tourism // Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. — 2018. — № 67, Vol. 6. —  P. 452 — 467.
19. World Tourism Organization. Global Report on Food Tourism. — Madrid : UNWTO, 2012. — 64 p. https://webunwto.s3.eu-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/2019-09/food_tourism_ok.pdf
20. Liutikas, D. Gastronomy tourism as a tool for the development of regions // Tourism and Heritage Journal. — 2024. — Vol. 5. — P. 100 — 119. https://doi.org/10.1344/THJ.2023.5.6
21. Culinary Tourism Market 2025 — 2033 [Электронды ресурс] // Research and Markets : сайт. — URL:https://www.researchandmarkets.com/report/culinary-tourism#:~:text=The%20global%20culinary%20tourism%20market,sourced%2C%20and%20sustainable%20dining%20experiences. (жүгінген күні: 25.07.2026)