Статья опубликована в рамках: Научного журнала «Студенческий» № 33(371)
Рубрика журнала: Информационные технологии
Скачать книгу(-и): Скачать книгу
ҮЛКЕН ДЕРЕКТЕРДІ (BIG DATA) ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКАДА ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Аңдатпа
Мақалада үлкен деректерді (Big Data) цифрлық экономикада қолданудың ерекшеліктері қарастырылады. Үлкен деректердің негізгі белгілері, олардың экономикалық тиімділігі және қолдану бағыттары талданады. Қазақстандағы Smart Data Finance платформасы және 2026 жылы қабылданған Цифрлық кодекс мысалында деректермен жұмыс істеудің мемлекеттік және құқықтық ерекшеліктері көрсетіледі. Деректердің сапасы, ведомствоаралық өзара іс-қимыл, дербес деректерді қорғау және киберқауіпсіздік үлкен деректерді табысты қолданудың негізгі шарттары ретінде сипатталады.
Түйінді сөздер: үлкен деректер, Big Data, цифрлық экономика, деректер сапасы, дербес деректер, Цифрлық кодекс, Smart Data Finance, жасанды интеллект, көлеңкелі экономика.
Қазіргі кезеңде деректер цифрлық экономиканың негізгі ресурсына айналды: оларды жинау, сақтау және талдау арқылы компаниялар да, мемлекет те шешім қабылдау сапасын арттыруға мүмкіндік алады. McKinsey Global Institute-тің 2011 жылғы есебінде үлкен деректерді талдау бәсекелестіктің, өнімділік өсімінің, инновация мен тұтынушы пайдасының негізгі көзіне айналатыны, ал деректердің өзі материалдық активтер мен адами капитал сияқты өндірістің маңызды факторы екені атап көрсетілген [8]. Бұл тұжырым бүгін де өзекті: Мемлекет басшысы жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңесте үлкен деректер қоры аса маңызды ресурс саналатынын айтты [1]. Сондықтан үлкен деректерді қолданудың өзіне тән ерекшеліктерін түсіну цифрлық экономиканы дамытудың маңызды шарты болып отыр.
Үлкен деректер (Big Data) ұғымы 2001 жылы Д. Лейни ұсынған үш өлшемге – көлемге (volume), жылдамдыққа (velocity) және алуан түрлілікке (variety) сүйенеді [7]; кейін оларға деректердің сенімділігі (veracity) мен құндылығы (value) қосылды. Үлкен деректердің ерекшелігі – мұндай ақпарат дәстүрлі дерекқорлар арқылы оңай өңделмейді: ол мәтін, сурет, геолокация, сенсорлар мен төлем операциялары сияқты әртүрлі көздерден нақты уақытта түсіп отырады. В. Майер-Шенбергер мен К. Кукье деректердің жаппай цифрлануы (datafication) талдауда себеп-салдар байланысын іздеуден корреляцияны анықтауға көшуге мүмкіндік беретінін көрсетеді [9]. Яғни үлкен деректер «неге» деген сұраққа қарағанда, «не болады» деген сұраққа жауап беруге көбірек бағытталған.
Қазақстандағы ең айқын мысалдардың бірі – көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл. Осы уақытқа дейін бұл жұмыс негізінен сауда, құрылыс, көлік, денсаулық сақтау, білім және ауыл шаруашылығы салаларындағы жол карталарына сүйеніп келді; 2024 жылғы қорытынды бойынша көлеңкелі экономиканың үлесі ЖІӨ-нің 16,71 %-ына дейін төмендеді [2]. Келесі кезеңде Smart Data Finance негізінде цифрлық платформа жасау жоспарлануда: ол салық, кеден, еңбек және салалық органдардың ақпараттық жүйелерін біріктіреді, ал жасанды интеллект құралдары осал буындарды анықтауға, көлеңкелі операциялардың салалар арасында «көшуін» бақылауға және қабылданған шаралардың нәтижесін нақты уақытта бағалауға мүмкіндік береді [2]. Басқаша айтқанда, жеке тексерулерден тәуекелді ауқымды деректер негізінде анықтайтын алдын алу моделіне көшу көзделуде [2].
Үлкен деректерді қолданудың екінші ерекшелігі – құқықтық реттеудің жаңа сипаты. 2026 жылғы 9 қаңтарда Қазақстанда Цифрлық кодекс (№ 255-VIII) қабылданды, ол деректердің, оның ішінде дербес және иесіздендірілген деректердің құқықтық мәртебесін айқындайды [3]; кодекс пен «Киберқауіпсіздік туралы» заң 2026 жылғы 12 шілдеде күшіне енді [4]. Кодекс алғаш рет цифрлық деректер өнімдерімен алмасу платформасын енгізеді, бұл мемлекеттік органдарға, заңды тұлғаларға және бизнеске деректерді заңды түрде монетизациялауға және алмасуға мүмкіндік береді [5]. Сонымен қатар шикі және дербес деректерді айналымға салуға болмайды, ал дербес деректердің өзі тауарға айналмайды [3]. Азаматтар дербес ақпаратты өңдеу кезінде оны шектеуді немесе анонимдеуді талап ете алады [5].
Үшінші ерекшелік – деректердің сапасы мен қауіпсіздігіне қойылатын жоғары талап. Талдау нәтижесі бастапқы деректердің толықтығы мен дұрыстығына тікелей тәуелді, сондықтан әртүрлі ведомстволардың жүйелерін біріктіргенде деректерді стандарттау мен өзара келісу басты мәселеге айналады; Smart Data Finance бастамасының табысы технологияға ғана емес, мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимыл сапасына да байланысты екені атап өтіледі [2]. Сонымен қатар үлкен деректерді қолдану киберқауіпсіздік пен этика мәселелерін туғызады [6]: деректер көлемі өскен сайын олардың ағып кетуі мен заңсыз қолданылуының салдары да ауырлайды. Бұл саладағы бақылаудың күшейіп келе жатқанын тексеру саны да көрсетеді: 2025 жылы дербес деректерді қорғау саласында 77 тексеру жүргізілсе, 2026 жылдың басынан бері тағы 44 тексеру өткізілген [4].
Қорытындылай келе, үлкен деректер цифрлық экономикада өнімділікті арттырудың, шешім қабылдау сапасын жақсартудың және мемлекеттік бақылауды алдын алу моделіне көшірудің маңызды құралы болып табылады. Оның ерекшелігі – деректердің көлемімен қатар алуан түрлілігі мен жылдамдығы, корреляцияға негізделген талдау, сондай-ақ жаңа құқықтық және қауіпсіздік талаптарының болуы. Қазақстан үшін басты міндеттер: деректер сапасын және ведомствоаралық өзара іс-қимылды жақсарту, Цифрлық кодекс нормаларын іс жүзінде қолдану, дербес деректерді қорғауды күшейту және деректермен жұмыс істей алатын мамандарды даярлау. Осы шарттар орындалғанда ғана үлкен деректер цифрлық экономиканың тұрақты өсуіне нақты үлес қосады.
Сілтемелер тізімі
- Алматыда Президент төрағалығымен ЖИ-ды дамыту жөніндегі кеңестің екінші отырысы өтті [Электронный ресурс]. // 24.kz. – URL: https://24.kz/kz/zha-aly-tar/basty-zha-aly-tar/766663-almatyda-prezident-toragalygymen-zi-dy-damytu-zonindegi-kenestin-ekinsi-otyrysy-otti (дата обращения: 16.10.2026).
- Абишева Я. Как Казахстан будет снижать теневую экономику с помощью ИИ и Big Data [Электронный ресурс]. // Finratings.kz. – 2026. – URL: https://finratings.kz/news/10757-kak-kazakhstan-budet-snizhat-tenevuiu-ekonomiku-s-pomoshchiu-ii-i-big-data/ (дата обращения: 16.10.2026).
- Цифровой кодекс: что меняется для граждан и бизнеса [Электронный ресурс]. // Zakon.kz. – 2026. – URL: https://www.zakon.kz/mnenie/6522165-tsifrovoy-kodeks-chto-menyaetsya-dlya-grazhdan-i-biznesa.html (дата обращения: 16.10.2026).
- Бизнес и госорганы переходят на новые стандарты защиты персональных данных [Электронный ресурс]. // Kapital.kz. – 2026. – URL: https://kapital.kz/tehnology/151915/biznes-i-gosorgany-perehodyat-na-novye-standarty-zashity-personalnyh-dannyh.html (дата обращения: 16.10.2026).
- Цифровой кодекс вступил в силу в Казахстане [Электронный ресурс]. // 24.kz. – 2026. – URL: https://www.24.kz/ru/news/ai-and-digitalization/780019-tsifrovoj-kodeks-vstupil-silu-v-kazakhstane (дата обращения: 16.10.2026).
- Бозорова И.Ж. Big data и искусственный интеллект как драйверы цифровой экономики [Электронный ресурс]. // Zenodo. – 2025. – URL: https://zenodo.org/records/17168864 (дата обращения: 16.10.2026).

