Статья опубликована в рамках: Научного журнала «Студенческий» № 33(371)
Рубрика журнала: Информационные технологии
Скачать книгу(-и): Скачать книгу
ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА КИБЕРҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аңдатпа
Мақалада цифрлық экономика жағдайында киберқауіпсіздікті қамтамасыз етудің өзекті мәселелері қарастырылады. Автор цифрландыру қарқынының артуы киберқауіптердің ауқымы мен салдарын қалай үдететінін талдайды, Қазақстандағы мемлекеттік саясаттың нәтижелерін халықаралық көрсеткіштермен салыстыра отырып бағалайды. Киберқауіпсіздіктің негізгі кедергілері ретінде кадр тапшылығы, қызметкерлердің цифрлық сауаттылығының жеткіліксіздігі, жасанды интеллектіні басқару тетіктерінің артта қалуы және ұйымдардағы тәуекелдерді басқару жүйесінің әлсіздігі көрсетіледі. Киберқауіпсіздікті тек техникалық шара ретінде емес, цифрлық экономиканың тұрақты дамуының институционалдық шарты ретінде қарастыру қажет деген қорытынды жасалады.
Түйінді сөздер: цифрлық экономика, киберқауіпсіздік, киберқауіп, деректердің ағып кетуі, дербес деректер, Global Cybersecurity Index, адам факторы, кадр тапшылығы, жасанды интеллект, тәуекелдерді басқару.
Цифрлық экономика бүгінде деректер өндірістің негізгі факторына айналған, ал экономикалық және әлеуметтік қатынастардың едәуір бөлігі ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы жүзеге асатын жүйе ретінде қалыптасты. Бұл ұғымның кеңінен таралуына үлес қосқан Д. Тапскотттың еңбегінің атауында-ақ цифрлық экономиканың екі жағы – мүмкіндік пен қауіп (promise and peril) көрсетілген [9]. Электрондық мемлекеттік қызметтер, онлайн-төлемдер, бұлттық платформалар өнімділікті арттырып, қызметтердің қолжетімділігін кеңейтеді. Алайда экономика цифрлық инфрақұрылымға тәуелді болған сайын оның осал тұстары да көбейеді: бір жүйенің істен шығуы тұтас саланың жұмысын тоқтатып тастауы мүмкін. Сондықтан киберқауіпсіздік цифрлық экономиканың қосымша шарасы емес, оның тұрақты жұмыс істеуінің негізгі шарты болып табылады.
Киберқауіптердің экономикалық салдарын нақты көрсеткіштермен өлшеуге болады. IBM-нің 2025 жылғы есебі бойынша деректердің ағып кетуінен болатын шығынның жаһандық орташа мөлшері 4,44 млн АҚШ долларын құрады, ал АҚШ-та бұл көрсеткіш 10,22 млн долларға жетіп, рекордтық деңгейге көтерілді [1]. Сол зерттеуде ұйымдарға ағып кетуді анықтап, оқшаулау үшін орта есеппен 241 күн қажет болғаны атап өтіледі: бұл соңғы тоғыз жылдағы ең жақсы нәтиже болғанымен, қауіптің айлар бойы байқалмай қалуы мүмкін екенін көрсетеді [1]. Мұндай жағдайда залал тек ұрланған деректермен шектелмейді, оған қызметтің тоқтауы, қалпына келтіру шығындары және клиенттер сенімінің жоғалуы да қосылады.
Киберқауіпсіздікті қамтамасыз етудегі мәселелер тек техникалық сипатта емес. Біріншіден, нормативтік-құқықтық мәселе бар: технологиялар заңнамадан тез дамиды, ал киберқылмыс мемлекеттік шекараны танымайды, сондықтан дәлелдемелер жинау мен қылмыскерлерді жауапқа тарту халықаралық ынтымақтастықты талап етеді. Екіншіден, кадрлық мәселе өзекті. Қазақстандағы ақпараттық-коммуникациялық технологияларға жұмсалған шығындар құрылымын талдаған авторлардың деректері бойынша, 2023 жылы жалпы шығын 918,3 млрд теңгені құраған, оның 365,0 млрд теңгесі, яғни шамамен 40 %-ы бөгде ұйымдар мен мамандардың қызметіне төленген, бұл елде өз мамандарының жеткіліксіздігін білдіреді. Үшіншіден, ұйымдастырушылық және адами фактор: кәсіпорындардың цифрлық трансформациясына кедергі келтіретін себептер қатарында киберқауіпсіздіктің шектеулілігі, рұқсатсыз кіру және деректердің ағып кетуі, сондай-ақ қызметкерлердің цифрлық сауаттылығының төмендігі аталады.
Жасанды интеллект киберқауіпсіздікке екі жақты әсер етеді. Бір жағынан, ол қауіптерді ертерек анықтауға және инциденттерді жылдамырақ оқшаулауға көмектеседі: IBM жаһандық шығынның төмендеуін ағып кетулерді тезірек анықтап, оқшаулаумен байланыстырады, бұған жасанды интеллект пен автоматтандыру да ықпал еткен [2]. Екінші жағынан, жасанды интеллектіні енгізу қарқыны оны басқару және қорғау тетіктерінің дамуынан озып отыр. Өз жасанды интеллект модельдеріне байланысты инцидент тіркеген ұйымдардың тек 3 %-ында ғана тиісті қолжетімділікті бақылау шаралары болған [2]. Яғни жаңа технология тиісті басқарусыз қолданылса, ол қорғаныс құралы емес, жаңа осалдық көзіне айналады.
Қазақстанда бұл бағытта жүйелі шаралар қабылданып келеді. Үкіметтің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 269 қаулысымен цифрлық трансформацияны, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласын және киберқауіпсіздікті дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілді; онда техникалық қорғау, дербес деректерді қорғау және халықтың хабардарлығын арттыру шаралары қарастырылған [3, 4]. 2023 жылғы 11 желтоқсанда ақпараттық қауіпсіздік, ақпараттандыру және цифрлық активтер мәселелері бойынша заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу туралы заңға қол қойылды [4]. Халықаралық электр байланысы одағының (ITU) Global Cybersecurity Index 2024 индексінде Қазақстан 94,04 балл жинап, екінші деңгейге (Tier 2 – Advancing) енді; 2021 жылғы басылымда бұл көрсеткіш 93,15 балл болған [5, 6].
Кадр тапшылығы мен цифрлық сауаттылық мәселесін шешуге бағытталған шаралар да жүзеге асуда: 2024 жылы халықтың киберқауіпсіздік мәселелері бойынша хабардарлығы 80,4 %-ға жетті, ал 2024–2025 жылдары киберқауіпсіздік және криптология саласында 3600 білім гранты бөлінді [7]. Дегенмен жоғары халықаралық рейтингті ұйымдардың нақты қорғалуының кепілі деп қабылдауға болмайды. Индекс елдің заңнамалық, техникалық және ұйымдастырушылық шараларын, кадр әлеуетін және ынтымақтастығын бағалайды , ал жеке кәсіпорын деңгейінде киберқауіпсіздік көбіне қаржыландыру мен мамандардың болуына байланысты.
Қорытындылай келе, цифрлық экономикада киберқауіпсіздікті тек техникалық мәселе деп қарастыруға болмайды. Ол құқықтық, ұйымдастырушылық, кадрлық және мәдени құрамдас бөліктерді қамтитын кешенді жүйе. Оны қамтамасыз ету үшін ұйымдарда тәуекелдерді басқару жүйесін (мысалы, ISO/IEC 27001 стандарты негізінде) енгізу, көп факторлы аутентификация мен резервтік көшірме жасауды міндетті практикаға айналдыру, қызметкерлерді жүйелі оқыту, отандық мамандарды даярлауды күшейту және жасанды интеллектіні қолданғанда оны басқару мен қолжетімділікті бақылауды алдын ала қамтамасыз ету қажет. Мемлекет, бизнес және азаматтардың бірлескен жұмысы ғана цифрлық экономиканың сенімді әрі тұрақты дамуына жағдай жасайды.
Сілтемелер тізімі
- Research shows data breach costs have reached an all-time high [Электронный ресурс]. // CyberScoop. – 2025. – URL: https://cyberscoop.com/ibm-cost-data-breach-2025/ (дата обращения: 16.10.2026).
- Global Data Breach Costs Drop But Lack of AI Risk Mitigation Poses Problems, IBM Report Finds [Электронный ресурс]. // Security Management. – 2025. – URL: https://www.asisonline.org/security-management-magazine/latest-news/today-in-security/2025/july/Global-Data-Breach-Costs-Drop/ (дата обращения: 16.10.2026).
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 269 қаулысы «2023жылдарға арналған цифрлық трансформация, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласын және киберқауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы» // Әділет. – 2029. – URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P2300000269/history (дата обращения: 16.10.2026).
- Recommendations on cybersecurity issues [Электронный ресурс]. // International Information Technology University. – 2024. – URL: https://iitu.edu.kz/en/news/рекомендации-по-вопросам-кибербезопасности-en (дата обращения: 16.10.2026).
- Аменова Д. Казахстан укрепил позиции в глобальном индексе кибербезопасности [Электронный ресурс]. // Kazpravda.kz. – 2024. – URL: https://kazpravda.kz/n/kazahstan-ukrepil-pozitsii-v-globalnom-indekse-kiberbezopasnosti-2024/ (дата обращения: 16.10.2026).
- Kazakhstan Advances in Global Cybersecurity Index [Электронный ресурс]. // The Astana Times. – 2024. – URL: https://astanatimes.com/2024/09/kazakhstan-advances-in-global-cybersecurity-index-2024/ (дата обращения: 16.10.2026).
- Қазақстандағы киберқауіпсіздік: инфрақұрылымды дамыту, қорғаудың жаңа шаралары және цифрлық сауаттылық [Электронный ресурс]. // Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mdai/press/news/details/961415?lang=kk (дата обращения: 16.10.2026).
- Калыбекова Д.Б., Шеримова Н.М. ҚР экономикасын тұрақты дамытудағы цифрландырудың рөлі // Торайғыров университетінің Хабаршысы. Экономикалық серия. – 2025. – № 1. – DOI: 10.48081/VNMJ2943.

