Статья опубликована в рамках: Научного журнала «Студенческий» № 33(371)
Рубрика журнала: Экономика
Скачать книгу(-и): Скачать книгу
ЦИФРЛЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ӨЗГЕРУІ
Аңдатпа
Мақалада цифрлық экономика жағдайында еңбек нарығында болып жатқан құрылымдық өзгерістер қарастырылады. Автор автоматтандыру мен жасанды интеллектінің жұмыс орындарына әсерін, жаңа дағдыларға сұраныстың өсуін және платформалық жұмыспен қамтудың таралуын талдайды. Халықаралық деректер Қазақстан еңбек нарығының жай-күйімен салыстырылады. Цифрландыру жұмыс орындарын толық жоймайтыны, көбіне олардың мазмұнын өзгертетіні, ал басты тәуекел біліктілік алшақтығы мен жұмыспен қамтудың тұрақсыздығында екені көрсетіледі. Қорытындыда қайта оқыту жүйесін дамыту және платформалық жұмыскерлердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету қажеттігі туралы тұжырым жасалады.
Түйінді сөздер: цифрлық экономика, еңбек нарығы, жасанды интеллект, автоматтандыру, платформалық жұмыспен қамту, біліктілік алшақтығы, қайта оқыту, цифрлық дағдылар.
Соңғы онжылдықта цифрлық технологиялар экономиканың барлық саласына енді, ал олардың еңбек нарығына тигізетін әсері жұмыс орындарының санымен ғана емес, еңбектің мазмұнымен, ұйымдастырылуымен және жұмыскерге қойылатын талаптармен де өлшенеді. Деректерді талдау, бұлтты есептеулер, робототехника және генеративті жасанды интеллект бұрын адам орындап келген бірқатар міндеттерді алгоритмдерге беруге мүмкіндік туғызды. Сондықтан басты сұрақ – жұмыссыздық өсе ме дегенде емес, қандай кәсіптер өзгеретінінде және жұмыскерлерді бұған кім дайындайтынында.
Дүниежүзілік экономикалық форумның «Жұмыс орындарының болашағы – 2025» баяндамасына сәйкес, 2030 жылға қарай жұмыс орындарының шамамен 22 пайызы өзгеріске ұшырайды: 170 миллион жаңа жұмыс орны құрылып, 92 миллион жұмыс орны жойылады, яғни таза өсім 78 миллион жұмыс орнын құрайды [1]. Негізгі көрсеткіштер 1-кестеде берілген.
Кесте 1.
Еңбек нарығының 2030 жылға дейінгі болжамды көрсеткіштері Ескертпе – [1] дереккөзі негізінде автор құрастырған
| Көрсеткіш | 2030 жылға болжам |
|---|---|
| Жаңадан құрылатын жұмыс орындары | 170 млн |
| Жойылатын жұмыс орындары | 92 млн |
| Жұмыс орындарының таза өсімі | 78 млн |
| Өзгеріске ұшырайтын жұмыс орындарының үлесі | 22 % |
| Біліктілік тапшылығын басты кедергі деп санайтын жұмыс берушілер | 63 % |
| Қайта оқытуды немесе біліктілікті арттыруды қажет ететін жұмыскерлер (әрбір 100-ден) | 59 |
Біріншіден, технологиялық өзгеріс жұмыс орындарының жалпы санын міндетті түрде азайтпайды, бірақ оларды салалар мен кәсіптер арасында қайта бөледі. Екіншіден, таза өсімнің болуы әр жұмыскердің жағдайы жақсарады дегенді білдірмейді: жойылған жұмыс орнында еңбек еткен адам жаңа орынға өздігінен көше алмайды, оған жаңа біліктілік қажет. Баяндамада жұмыс берушілердің 63 пайызы біліктілік тапшылығын бизнесті өзгертудегі басты кедергі деп атайтыны, ал әрбір 100 жұмыскердің 59-ына 2030 жылға дейін қайта даярлау немесе біліктілігін арттыру қажет болатыны айтылған; олардың 11-інің мұндай мүмкіндікке ие болмауы ықтимал [1].
Халықаралық еңбек ұйымы мен Польшаның Ұлттық ғылыми-зерттеу институтының (NASK) 2025 жылғы зерттеуі жасанды интеллектінің әсерін неғұрлым дәл бағалауға тырысады. Авторлардың есебінше, әлемдегі әрбір төртінші жұмыскер генеративті жасанды интеллектінің белгілі бір дәрежеде әсеріне ұшырайтын кәсіпте еңбек етеді, ал жұмыспен қамтудың тек 3,3 пайызы ең жоғары әсер санатына жатады [2]. Жоғары табысты елдерде бұл көрсеткіш 34 пайызға жетеді [2]. Ең осал топ – кеңсе және әкімшілік қызметкерлері; сонымен қатар медиа, бағдарламалық қамтамасыз ету және қаржы салаларындағы жоғары цифрланған ақыл-ой еңбегі де әсерге ұшырайды [2]. Зерттеудің маңызды тұжырымы – «әсер ету» мен «жұмыстан айырылу» ұғымдары бірдей емес: ықтимал нәтиже жұмыс орнын алмастыру емес, тапсырмалардың мазмұнын өзгерту [2].
Еңбек нарығындағы тағы бір маңызды өзгеріс – платформалық жұмыспен қамтудың таралуы. Бұл үлгіде жұмыскер қызметін дәстүрлі жұмыс берушіге емес, цифрлық платформа арқылы тапсырыс берушіге көрсетеді. Қазақстанның Әлеуметтік кодексінде платформалық жұмыспен қамтудың қатысушылары ретінде интернет-платформа операторлары, тапсырыс берушілер мен орындаушылар айқындалған, олардың өзара қарым-қатынасының тәртібі белгіленген [3]. Артықшылығы – негізгі жұмыспен қатар атқару мүмкіндігі мен жұмыс уақытының икемділігі, ал тәуекелдері – жұмыс пен табыстың тұрақсыздығы, сондай-ақ жұмыссыздық немесе уақытша еңбекке жарамсыздық жағдайында әлеуметтік жәрдемақы алу құқығының болмауы [3].
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрінің Үкімет отырысында берген ақпаратына сәйкес, платформалық жұмыспен қамту мен электрондық коммерция еңбек нарығына қосымша жүктеме түсіретін факторлар қатарында аталды, ал көлеңкелі экономика тағы бір сын-қатер болып қала береді; кейбір салаларда еңбек нормативтерінің болмауы да көлеңкелі жұмыспен қамтудың сақталуына ықпал етеді [4]. 2024 жылдан бастап еңбек нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы іске асырылуда, 2025 жылдың бірінші жартыжылдығында белсенді жұмыспен қамту шараларына 196,8 мың адам қамтылды, ал қазіргі еңбек нарығында 7 800-ден астам кәсіп сұранысқа ие [4]. Жұмыс орындарын мониторингтеуге арналған цифрлық платформа енгізілді; 2025 жылғы үшінші тоқсанда жұмыспен қамтылғандар саны 9 330,1 мың адамды құрады, ал 2025 жылғы 1 қарашада жұмыспен қамту органдарында 332,8 мың адам жұмыссыз ретінде тіркелген [5].
Бұл деректер цифрландырудың Қазақстанда да еңбек нарығына екі жақты әсер ететінін көрсетеді. Бір жағынан, жұмыспен қамтудың жаңа нысандары мен цифрлық құралдар пайда болады. Екінші жағынан, қорғалмаған жұмыспен қамту, өңірлік теңсіздік және көлеңкелі еңбек қатынастары сақталады.
Қарастырылған материал негізінде бірнеше бағыт басым деп санаймыз. Біріншіден, қайта оқыту мен біліктілікті арттыру жүйесі нақты жұмыс берушілердің сұранысына бағытталуы және ересек жұмыскерлер үшін қолжетімді болуы керек. Екіншіден, платформалық жұмыспен қамтуда жұмыссыздық пен уақытша еңбекке жарамсыздық жағдайындағы әлеуметтік қорғау тетіктерін кеңейту қажет. Үшіншіден, жасанды интеллектінің әсерін бағалауда өңірлік айырмашылықтарды ескеру маңызды.
Қорытындылай келе, цифрлық экономика жағдайында еңбек нарығының өзгеруі жұмыс орындарының жойылуымен ғана емес, олардың мазмұны мен біліктілік талаптарының қайта қалыптасуымен сипатталады. Халықаралық болжамдар жұмыс орындарының таза өсімін көрсетеді, алайда бұл нәтиже жұмыскерлердің жаңа дағдыларды уақытында игеруіне және олардың әлеуметтік қорғалуына байланысты. Сондықтан еңбек нарығы саясатының негізгі міндеті – технологиялық өзгерістің пайдасын әділ бөлу және оның тәуекелдерін ең осал топтарға жүктемеу.
Сілтемелер тізімі
- Future of Jobs Report 2025: 78 Million New Job Opportunities by 2030 but Urgent Upskilling Needed to Prepare Workforces [Электронный ресурс]. // World Economic Forum. – URL: https://weforum.org/press/2025/01/future-of-jobs-report-2025-78-million-new-job-opportunities-by-2030-but-urgent-upskilling-needed-to-prepare-workforces/ (дата обращения: 14.10.2026).
- Gmyrek P. и др. Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure [Электронный ресурс]. // ILO Working Paper 140. – 2025. – URL: https://webapps.ilo.org/static/english/intserv/working-papers/wp140/index.html (дата обращения: 14.10.2026).
- Как в Казахстане собираются защищать права работников Яндекс.Такси, Glovo, Wolt и остальных [Электронный ресурс]. // Bizmedia.kz. – 2023. – URL: https://bizmedia.kz/2023-09-08-kak-v-kazahstane-sobirayutsya-zashhishhat-prava-rabotnikov-yandeks-taksi-glovo-wolt-i-ostalnyh/ (дата обращения: 14.10.2026).
- А. Биахметов. проинформировал о ситуации на рынке труда в Казахстане [Электронный ресурс]. // Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан. – 2025. – URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/enbek/press/news/details/1041845?lang=ru (дата обращения: 14.10.2026).
- Аменова Д. Цифровизация рынка труда: платформу мониторинга рабочих мест внедрили в Казахстане [Электронный ресурс]. // Казахстанская правда. – 2025. – URL: https://kazpravda.kz/n/tsifrovizatsiya-rynka-truda-platformu-monitoringa-rabochih-mest-vnedrili-v-kazahstane/ (дата обращения: 14.10.2026).

