БЕНЕДИКТ АНДЕРСОНДУН “ЭЛЕСТЕТИЛГЕН ЖАМААТ” ТЕОРИЯСЫН КЫРГЫЗСТАНДАГЫ УНИВЕРСИТЕТ СТУДЕНТТЕРИ АРКЫЛУУ ТЕКШЕРҮҮ

АННОТАЦИЯ

Бул макалада Бенедикт Андерсондун “элестетилген жамаат” теориясы Кыргызстандын университет студенттери мисалында талданат. Изилдөө мамлекеттик символдор, тил, тарыхый эс тутум жана маданий нарративдер улуттук иденттүүлүктү калыптандырууда маанилүү роль ойной турганын көрсөтөт. Сандык ыкмага негизделген сурамжылоо жыйынтыктары студенттер арасында улуттук таандыктык сезими жогору экенин тастыктайт.

ABSTRACT

This article examines Benedict Anderson’s concept of “imagined communities” through the example of university students in Kyrgyzstan. The study demonstrates that state symbols, language policy, and historical memory play a significant role in shaping national identity. Quantitative survey results show a strong sense of national belonging among students.

Ачкыч сөздөр: элестетилген жамаат, улуттук иденттүүлүк, Андерсон, Кыргызстан, студенттер.

Keywords: imagined community, national identity, Anderson, Kyrgyzstan, students.

Киришүү

Улут жана улутчулдук түшүнүктөрү заманбап саясат таануу жана социологиядагы эң талаштуу маселелердин бири болуп саналат. Бенедикт Андерсон улутту табигый же биологиялык негизде эмес, адамдардын аң-сезиминде калыптанган “элестетилген саясий жамаат” катары түшүндүрөт. Анын ою боюнча, адамдар бири-бирин тааныбаса да, басма сөз, билим берүү системасы, карталар жана тарыхый баяндар аркылуу өздөрүн бир улуттун мүчөсү катары сезишет.

Бул изилдөөнүн негизги өзөгү Андерсондун теориясын постсоветтик мейкиндикте, өзгөчө Кыргызстандагы университет студенттеринин мисалында текшерүү болуп саналат. Кыргызстан 1991-жылы көз карандысыздык алгандан кийин улуттук иденттүүлүктү кайра куруу процессине кирген. Бул процессте Манас эпосу, мамлекеттик символдор, тил саясаты жана советтик өткөндү кайра интерпретациялоо маанилүү роль ойногон.

Теориялык негиз

Андерсон улуттун калыптанышында “басма капитализми”, жалпы тил жана убакытты бирдей кабыл алуу сезими маанилүү экенин белгилейт. Газеталар жана адабий чыгармалар аркылуу адамдар бири-бири менен түз байланышта болбосо да, бир эле коомдо жашап жаткандай сезимге ээ болушат.

Европада болсо улутчулдук негизинен тил маселеси аркылуу өнүккөн. Филологиялык изилдөөлөр, сөздүктөр жана грамматикалар аркылуу жергиликтүү тилдер улуттук символго айланган. Ошондой эле Андерсон “расмий улутчулдук” түшүнүгүн киргизип, империялар өздөрүнүн көп улуттуу түзүлүшүн сактап калуу үчүн улутчулдук моделдерин колдонгонун көрсөтөт.

Кыргызстан контексти

Изилдөөдө улут жана улутчулдук түшүнүктөрү Бенедикт Андерсон (2006) тарабынан сунушталган “элестетилген жамаат” концепциясынын негизинде каралды. Андерсон улутту табигый эмес, тарыхый жана маданий шарттарда калыптанган символдук жамаат катары түшүндүрөт. Бул көз караш Эрнест Геллнер (1992) жана Эрик Хобсбаум (2006) эмгектериндеги модернисттик улут теориялары менен шайкеш келет, анда улут индустриалдык жана саясий модернизациянын натыйжасы катары каралат. Кыргызстанда улуттук иденттүүлүк бир нече факторлор аркылуу калыптанган:

• Манас эпосу улуттук миф катары
• кыргыз тилинин мамлекеттик деңгээлде бекемделиши
• советтик этникалык классификациялардын таасири
• эки тилдүүлүк (кыргыз жана орус тилдери)

Бул факторлор Андерсондун “элестетилген жамаат” концепциясын талдоо үчүн ылайыктуу эмпирикалык негиз түзөт. Парта Чаттерджи (2002) колониялык контекстте улутчулдуктун өзгөчө формаларын талдап, “чыгыштык” коомдордо улуттук иденттүүлүк батыш моделдеринен айырмаланарын белгилейт. Бул көз караш Кыргызстан сыяктуу постсоветтик коомдорду түшүнүүдө маанилүү.

Изилдөө методологиясы

Изилдөө сандык ыкмада жүргүзүлгөн. Маалымат чогултуу үчүн Likert шкаласына негизделген анкета колдонулган. Анда мамлекеттик символдор, тарыхый эс тутум, Манас эпосу, советтик мурас жана улуттук иденттүүлүк боюнча суроолор камтылган.

Үлгү катары Кыргызстандагы ар кандай университеттердин 30 студенти тандалган. Маалымат SPSS логикасына ылайык орточо көрсөткүчтөр жана t-тест аркылуу анализденген.

Негизги гипотезалар:

H0: Улуттук иденттүүлүк менен Андерсондун символдук механизмдеринин ортосунда байланыш жок.

H1: Маанилүү байланыш бар.

Изилдөө жыйынтыктары

1-таблица

Улуттук символдор жана иденттүүлүк түшүнүгүнүн орточо көрсөткүчтөрү

1-таблицаны талдоого алганда, студенттер өзгөчө паспорт, карта жана музей сыяктуу символдук каражаттарга жогорку маани бергени көрүнөт. Эң жогорку орточо көрсөткүчтөрдүн бири музейлерге байланышкан билдирүүдө байкалган (орт.=4.53). Бул Андерсондун музейлер өткөндү азыркы улуттук иденттүүлүк менен байланыштыруучу институт экендиги жөнүндөгү көз карашын колдойт. Ошондой эле паспорттогу “улут” деген белгилөөнүн маанилүү деп кабыл алынышы мамлекеттин инсанды категорияларга бөлүү аркылуу улуттук таандыктыкты калыптандыруучу психологиялык таасирин көрсөтөт.

Катышуучулар советтик мезгилдеги этникалык классификациялардын бүгүнкү Кыргыз улутунун калыптанышына таасири бар экенин да моюнга алышкан. Орточо көрсөткүчтүн 3.97 болушу студенттер советтик мурастын таасири азыркыга чейин сакталып жатканын сезерин билдирет. Бул жыйынтык Франсин Хирштин советтик этнографиялык классификациялар улуттук иденттүүлүктөрдү түзүүгө түздөн-түз таасир эткен деген пикири менен шайкеш келет.

2-таблица.

Эс тутум жана унутуу темасына байланышкан суроолордун орточо көрсөткүчтөрү

2-таблицанын жыйынтыктары студенттер тарыхый эс тутумга олуттуу маани берерин көрсөтөт. Айрыкча Үркүн окуясын көбүрөөк окутуу керек деген билдирүүгө жогорку орточо көрсөткүч берилген (орт.=4.50). Бул жаштар улуттук травмаларды унутпай, тескерисинче, аларды ачык көрсөтүүнү каалаарын билдирет. Ал эми Андерсон айрым улуттар биримдикти бекемдөө үчүн оор окуяларды экинчи планга жылдырарын айтат, бирок Кыргызстанда жаш муун тарыхка көбүрөөк сын көз менен карай турганы байкалат.

Сталин доорундагы репрессиялар жөнүндө унчукпоо керек деген пикирге төмөн деңгээлде макулдук берилген (орт.=2.39). Бул студенттер тарыхый травмаларды жашыруудан көрө, аларды талкуулоону маанилүү деп эсептээрин көрсөтөт. Ошондой эле советтик өткөндү толугу менен идеалдаштырууга да аралык мамиле бар экени байкалат. Совет мезгилинин оң жактарын гана эстөө керек деген ой да төмөн бааланган.

Манас эпосу боюнча жыйынтыктар да маанилүү. Студенттердин көпчүлүгү Манасты тарыхый мурастын бөлүгү катары кабыл алышат. Бул заманбап улуттар өткөндү мифологиялык баяндар аркылуу бекемдей турганын көрсөтөт. Кыргызстанда Манас эпосу жөн гана адабий чыгарма эмес, саясий жана маданий иденттүүлүктүн негизги символдорунун бири болуп калган.

3-таблица.

Жалпы улуттук иденттүүлүк түшүнүгү

Бул улуттук таандыктык күчтүү экенин көрсөтөт.

Жалпы жыйынтыктар студенттердин күчтүү улуттук таандыктык сезимине ээ экенин көрсөтөт. Айрыкча кыргыз тилинин сакталышына жана өнүгүшүнө берилген жогорку маани көңүл бурат. Бул көз карандысыздык алгандан кийинки мезгилде тилдин улуттук иденттүүлүктүн негизги өзөгүнө айланганын билдирет. Ошондой эле социалдык медиа жаштар арасында улуттук аң-сезимди калыптандырууда маанилүү рол ойной турганы байкалган.

Изилдөө жыйынтыктары жалпысынан Андерсондун “элестетилген жамаат” теориясын колдойт. Карта, музей, банкнот жана паспорт сыяктуу символдук каражаттар студенттердин улуттук иденттүүлүгүнө күчтүү таасир этери аныкталды. Андерсон заманбап мамлекет ушул символдор аркылуу жалпы таандыктык сезимин түзөрүн айтат, жана Кыргызстан мисалында бул процесс даана көрүнөт. Эгемендүүлүк мезгилинен кийин мамлекеттик символдордун активдүү жайылышы, Манас эпосунун күчөтүлүшү жана кыргыз тилинин негизги улуттук белги катары бекемделиши да муну тастыктайт.

Ошол эле учурда изилдөө Андерсондун айрым ойлору менен толук дал келбеген жагдайларды да көрсөттү. Андерсон улуттар кээде биримдикти сактоо үчүн кайгылуу окуяларды унутат деп эсептейт, бирок бул изилдөөдө студенттер тескерисинче Үркүн, сталиндик репрессиялар сыяктуу окуяларды ачык талкуулоону колдошкон. Бул постсоветтик коомдордо тарыхый эс тутумга карата жаңы, сынчыл мамиле калыптанып жатканын билдирет.

Кыргызстандагы эки тилдүүлүк да маанилүү фактор бойдон калууда. Кыргыз тили улуттук иденттүүлүктүн негизи катары кабыл алынганы менен, орус тили күнүмдүк жашоодо активдүү колдонулат. Бул көп тилдүү чөйрөдө да улуттук таандыктык сакталып кала аларын көрсөтөт.

Советтик мурас боюнча да татаал көрүнүш байкалат: студенттер совет мезгили азыркы улуттук түзүлүшкө олуттуу таасир бергенин моюнга алышат. Бул Франсин Хирштин советтик этникалык классификациялар улуттардын калыптанышына түз таасир эткен деген пикири менен шайкеш келет.

Мындан тышкары, Манас эпосу азыркыга чейин күчтүү символдук мааниге ээ экени аныкталган. Студенттер аны улуттук иденттүүлүктүн негизги бөлүгү катары кабыл алышат. Бул Антони Смиттин улуттар байыркы мифтер жана символдор аркылуу легитимдүүлүк түзөт деген көз карашын да колдойт.

Талкуу

Жыйынтыктар Андерсондун теориясын негизинен тастыктайт. Мамлекеттик символдор, музейлер, паспорт жана карталар улуттук иденттүүлүктү түзүүдө маанилүү роль ойнойт. Бул Андерсондун “элестетилген жамаат” концепциясына дал келет.

Ошол эле учурда айрым айырмачылыктар бар. Андерсон улуттар кээде биримдик үчүн трагедиялуу окуяларды унутат деп эсептейт. Бирок Кыргызстандагы студенттер тескерисинче, Үркүн жана советтик репрессияларды унутпастан, аларды талкуулоону колдошот. Бул постсоветтик коомдордо эс тутум саясаты башкача өнүгүп жатканын көрсөтөт.

Эки тилдүүлүк да маанилүү фактор болуп саналат. Кыргыз тили улуттук символ катары күчтүү кабыл алынганы менен, орус тили күнүмдүк жашоодо дагы эле активдүү колдонулат. Бул көп тилдүү коомдо да улуттук иденттүүлүк калыптана аларын көрсөтөт.

Союз мезгилиндеги этникалык классификациялар да бүгүнкү улуттук түшүнүктөргө таасир эткен. Бул Франсин Хирштин советтик этнография боюнча көз карашы менен дал келет.

Корутунду

Изилдөө Бенедикт Андерсондун “элестетилген жамаат” теориясы Кыргызстанда негизинен иштээрин көрсөттү. Университет студенттери улуттук символдор, тил, тарых жана маданий нарративдер аркылуу күчтүү улуттук иденттүүлүккө ээ.

Бирок постсоветтик контекст теорияны толук эмес, бирок өзгөртүлгөн формада көрсөтөт. Айрыкча эс тутум, көп тилдүүлүк жана советтик мурас факторлору Андерсондун классикалык моделин кеңейтүүнү талап кылат.

Жалпысынан улут – туруктуу эмес, тарыхый жана маданий процесстер аркылуу кайра-кайра курулуп турган “элестетилген жамаат” экендиги тастыкталды.

Методологиялык чектөөлөр

Изилдөөнүн үлгүсү чакан (30 студент) болгондуктан, жыйынтыктар жалпы калкка түз колдонулбайт. Келечекте кеңири жана сапаттык изилдөөлөр жүргүзүлүшү керек.

Шилтемелер тизмеси:

1. Андерсон Б. Элестетилген жамааттар: улутчулдуктун келип чыгышы жана жайылышы жөнүндө ой жүгүртүүлөр / Б. Андерсон. – М.: Метис, 2006.
2. Геллнер Э. Улуттар жана улутчулдук / Э. Геллнер. – М.: Прогресс, 1992.
3. Хобсбаум Э. 1780-жылдан кийинки улуттар жана улутчулдук / Э. Хобсбаум. – М.: АСТ, 2006.
4. Чаттерджи П. Улут жана анын бөлүктөрү: постколониалдык тарых жана улутчулдук / П. Чаттерджи. – М.: Идея-Пресс, 2002.
5. Хирш Ф. Улуттар империясы: этнографиялык билим жана Советтер Союзунун калыптанышы / Ф. Хирш. – М.: Жаңы адабий баяндоо, 2005.
6. Смит Э. Д. Улуттук иденттүүлүк / Э. Д. Смит. – М.: Идея-Пресс, 2002.