БАШКАРУУ ЗАМАНБАП МААЛЫМАТТЫК ТЕХНОЛОГИЯСЫ КОЛДОНУУ

THE USE OF MODERN INFORMATION TECHNOLOGIES IN MANAGEMENT

Zhanybaeva Ainisa Shamsybekovna

Master’s student, Department of "Informatics and Mathematics", Kyrgyz State University named after K. Karasaev,

Kyrgyzstan, Bishkek

Abdykerimovа Ayzhan Tolonovna

Master’s student, Department of "Informatics and Mathematics", Kyrgyz State University named after K. Karasaev,

Kyrgyzstan, Bishkek

Кыскача мазмуну

Башкарууда заманбап маалыматтык технологияларды колдонууга арналган, долбоордун алкагында компьютердик компаниянын ишин автоматташтыруу үчүн «Складдык эсеп» программасы иштелип чыккан.

ABSTRACT

The use of modern information technologies in management: as part of the project, a program called “Warehouse Accounting” was developed, designed to automate the operations of a computer company.

Түйүндүү сөздөр: Маалыматтык технология, санариптештирүү, сактоо, башкаруу, окуу, маалыматты берүү (же өткөрүү), маалыматтык система.

Keywords: Information technology, digitalization, storage, management, reading, information transmission, information system.

Ар бир адамзат цивилизациясынын доору өзүнүн технологиялык секиригине ээ. Азыркы учурда маалыматтык системалардын өнүгүшү бир катар өзгөрүүлөрдү алып келди. Адамдар технологиялардын жана маалыматтын маанилүүлүгүн түшүнө баштады. Ошону менен катар көптөгөн өлкөлөрдүн өкмөттөрү маалыматтык системалардын жана технологиялардын өнүгүшүн ар тараптан колдоого аракет кылууда.

Маалыматтык технологиялар адамдардын күнүмдүк жашоосунун гана эмес, ошондой эле улуттук экономиканын тармактарынын, мамлекеттик башкаруу, өлкөнүн коопсуздугу жана коргонуусу, ошондой эле укук тартибин камсыз кылуу сыяктуу башкаруу системаларынын да бөлүгү болуп саналат. Мындай технологиялар көптөгөн процесстерди автоматташтырууга жардам берип, өндүрүмдүүлүктү бир нече эсеге жогорулатат. Бул азыраак ресурстар колдонулгандыгына байланыштуу. Натыйжада сапат жакшыртылып, эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулап, чыгымдар азаят.

Маалыматтык технологиялардын жардамы менен чоң көлөмдөгү маалыматты сактоо мүмкүнчүлүгү түзүлөт, бул башкаруучулук чечимдерди кабыл алуу процессин кыйла жеңилдетет. Азыркы коомдо маалыматтык технологиялардын тез өнүгүшү байкалууда. Глобалдашуу жана экономикалык өзгөрүүлөр инновациялык өнүгүүнүн жана иштешүүнүн жаңы шарттарын аныктап жатат. Заманбап доордун негизги милдеттеринин бири — ар кандай ишмердүүлүк чөйрөсүндө натыйжалуу башкаруу системасын түзүү болуп саналат. Санариптештирүү корпоративдик, муниципалдык жана мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуучу курал болуп эсептелет.

Маалыматтык технология — бул программалык камсыздоону, компьютердик системаларды жана компьютерлерди изилдөө, пландаштыруу, түшүнүү, иштеп чыгуу, тестирлөө, түзүү, жайылтуу, колдонуу жана колдоо үчүн колдонулуучу технология. Ал маалыматтарды, билимди жана маалыматты иштетүү, ошондой эле аларды сактоо, башкаруу, окуу жана берүү үчүн колдонулат.

Жалпысынан, заманбап коом жана дүйнөлүк экономиканын өнүгүү этабы төмөнкүдөй өзгөчөлүктөр менен мүнөздөлөт:

− маалыматтын жана билимдин, ошондой эле маалыматтык технологиялардын муниципалдык, мамлекеттик жана корпоративдик башкаруудагы ролунун тынымсыз өсүшү;

− жаңы технологияларды жана байланыш каражаттарын иштеп чыккан, маалыматтык кызматтарды жана товарларды өндүргөн кызматкерлердин көбөйүшү;

− маалыматтык ресурстарга эркин жетүүнү камсыз кылган глобалдык маалыматтык мейкиндиктин түзүлүшү.

Белгилей кетүү керек, заманбап ишкананын иштешинин натыйжасында төмөнкүдөй ресурстар колдонулат:

− материалдык;

− эмгек ресурстары;

− коопсуздукту камсыз кылуучу ресурстар;

− каржылык;

− интеллектуалдык (маалыматтык).

Бул ресурстардын баарынын мүнөздүү өзгөчөлүгү — алар бир жолку колдонууга жана чектелгендикке ээ. Ал эми маалыматтык ресурстар, тескерисинче, чектелбейт жана физикалык эскирүүгө дуушар болбойт. Салттуу ресурстар азайгандыктан алардын баасы жогорулайт, ошондуктан ар кандай заманбап компания алардын керектөөсүн кыскартып, аларга болгон көз карандылыгын азайтууга аракет кылат.

Долбоордук бөлүк төмөнкү бөлүктөрдөн турат:

1. «Склад» маалымат базасы;
2. «Складдык эсеп» тиркемеси.

«Склад» маалымат базасы төрт таблицадан турат: жеткирүүчүлөр, келип түшүүлөр, сатуу жана товар түрү. Төмөндө маалымат базасынын схема-диаграммасы келтирилген.

1-сүрөт. БД схемасы

«Складдык эсеп» тиркемеси маалыматтарды иштетүү үчүн формаларды жана маалыматтарды чыгаруу үчүн отчетторду камтыйт.

Маалымат базасын иштеп чыгуу этаптары:

1. Маалымат базасынын инфологиялык концептуалдык моделин долбоорлоо:

а) Колдонулуучу предметтик чөйрөнү изилдөө жана акыркы колдонуучулардын талаптарын жана аткарылуучу милдеттерди аныктоо.

б) Маалыматтарды талдоо: негизги маалыматтарды (объекттерди, объекттердин ортосундагы байланыштарды) чогултуу.

с) Маалымат базасынын ER-диаграммасын түзүү.

2. Маалымат базасынын даталогиялык моделин долбоорлоо (СУБДнын талаптары эске алынат).
3. Маалымат базасынын физикалык моделин долбоорлоо

Маалымат базасын ишке ашыруу (эксплуатациялык мүнөздөмөлөрү канааттандырарлык болбогон учурда кошумча баалоо жүргүзүү).

Бул долбоор Delphi чөйрөсүндө, MS ACCESS СУБДсын колдонуу менен иштелип чыккан.

Маалымат базасын жана маалыматты башкаруу боюнча жетиштүү универсалдуу ыкмалар жана инструменттер бар, бирок алардын кайсы бир СУБДда ишке ашырылышы маалымат базаларынын теориясын (айрыкча реляциялык маалымат базаларын), SQL реляциялык суроо-талап тилин терең билүүнү, отчеттор генераторун колдоно билүүнү ж.б. талап кылат. Башкача айтканда, Delphiнин кеңири мүмкүнчүлүктөрү жалпы мүнөзгө ээ болуп, ар кандай маалымат базалары үчүн ылайыкталган жана иштеп чыгуучу үчүн дайыма эле ыңгайлуу боло бербейт.

Алдын ала аныкталган маалымат структурасын башкарууга жана так белгиленген, чектелген милдеттерди чечүүгө ылайыкталган адистештирилген СУБДны түзүү, ошол эле учурда келечектеги колдонуучуларды маалымат базалары жана аларды башкаруу каражаттарын үйрөнүү зарылчылыгынан бошотууга мүмкүндүк берет.

Microsoft Access — бүгүнкү күндө эң популярдуу жергиликтүү маалымат базасын башкаруу системасы болуп саналат. Анын ийгилигин Microsoft компаниясы тарабынан уюштурулган күчтүү жарнама кампаниясы же Microsoft Office продуктулар үй-бүлөсүнүн курамына киргизилгендиги менен түшүндүрүүгө болот.

Акыркы колдонуучуга багытталганына карабастан, Access ичинде Visual Basic for Application программалоо тили бар. Ал массивдерди түзүүгө, өз маалымат түрлөрүн аныктоого, DLL-функцияларды чакырууга, ошондой эле OLE Automation аркылуу OLE-сервер катары иштей алган тиркемелердин ишин башкарууга мүмкүндүк берет [2].

Камтылган SQL тили маалыматтар менен максималдуу ийкемдүү иштөөнү камсыз кылат жана тышкы маалыматтарга жетүүнү кыйла ылдамдатат.

Демек, маалыматтарды көрсөтүү үчүн MS Access СУБДсын колдонобуз. Биринчиден, бул анын үйрөнүүгө жеңилдиги менен негизделет, экинчиден, аны профессионал эмес адамдар да колдоно ала тургандыгы менен түшүндүрүлөт, анткени кийин бул система менен MS Access СУБДсы менен тааныш эмес адамдар иштеп, жөнөкөй суроо-талаптарды түзүүнү үйрөнүшөт.

Колдонуучу үчүн колдонмо жана системанын негизги компоненттеринин схемасы.

Программалык ишке ашыруу DELPHI 7 чөйрөсүндө ACCESS маалымат базасын колдонуу менен аткарылган. Компьютерди администратор укуктары менен жүктөңүз. С дискинен файлды иштетиңиз.

Программаны ишке киргизүү

Программа иштетилгенден кийин сиздин алдыңызда программа ачылат.

2-сүрөт. Программанын башкы терезеси

3-сүрөт. Сатуулар маалыматтарын толтуруу

4-сүрөт. «Калдыктар» маалыматтарын толтуруу

5-сүрөт. «Отчет» маалыматтарын толтуруу

6-сүрөт. Түшүүлөр жөнүндө отчет

7-сүрөт. «Сатуу» маалыматтарын толтуруу

8-сүрөт. Сатуунун маалыматы

Заманбап маалыматтык технологияларды башкаруу чөйрөсүндө колдонуудагы көйгөйлөрдү жоюу үчүн төмөнкү иш-чараларды жүргүзүү зарыл: инновациялык IT-чечимдер жана алардын муниципалдык, мамлекеттик жана корпоративдик деңгээлдерде башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуудагы ролу тууралуу маалыматты кеңири жайылтуу; технологиялык IT-чечимдерге ички суроо-талапты колдоо; маалыматтык технологиялардын ата мекендик иштеп чыгуучуларына ар тараптуу колдоо көрсөтүү; бизнес-процесстерди маалыматташтыруу аркылуу корпоративдик башкаруу системаларын оптималдаштыруу.

Адабияттар:

1. Гришин П.Д., Миронов А.А. Теоретические основы внедрения информационных технологий управления в государственном управлении // Материалы Ивановских чтений. 2017. № 1-1(10). С. 90—96.
2. Измайлов М.К. Информационные технологии в управлении: современное состояние // Beneficium. 2020. № 3 (40). С. 55—60.
3. Инновационное развитие: экономика, интеллектуальные ресурсы, управление знаниями: монография / Под ред. Б.З. Мильнера. М. Инфра-М, 2022 —624 с.