ИНСУЛЬТ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА МЕДИЦИНАЛЫҚ КӨМЕК КӨРСЕТУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ

АННОТАЦИЯ

Мақалада инсульт кезінде медициналық көмек көрсетудің экономикалық тиімділігі мен стационарлық ресурстарды басқару мәселелері қарастырылды. Зерттеу Алматы қаласындағы көпбейінді аурухана деректері негізінде 2020–2025 жылдар аралығын қамтиды. Талдау барысында инсультпен түскен пациенттер саны, өлім-жітім, алғашқы және қайталама инсульт жағдайлары, операциялық белсенділік, госпитализация ұзақтығы, оңалтуға жіберу, үйге шығару және мүгедектік көрсеткіштері бағаланды. Нәтижелер инсульт бойынша клиникалық көмектің белгілі бір тұрақтылығын көрсеткенімен, қайталама инсульт пен мүгедектік деңгейінің жоғары болуы денсаулық сақтау жүйесіне ұзақ мерзімді экономикалық жүктеме түсіретінін көрсетті. Орташа госпитализация ұзақтығының 8–12 күн аралығында болуы стационар ресурстарының тұрақты қолданылуын білдіреді, алайда қайталама жағдайлардың көбеюі профилактика мен амбулаториялық бақылаудың жеткіліксіздігін айқындайды. Мақалада инсульт көмегін экономикалық тұрғыдан тұрақты ету үшін пациент маршрутын оңтайландыру, алғашқы медициналық-санитариялық көмектің рөлін күшейту, қайталама профилактиканы жүйелеу және ресурстарды нәтижеге бағдарланған басқару қажеттілігі негізделді.

Түйін сөздер: инсульт, денсаулық сақтау экономикасы, стационарлық көмек, ресурстарды басқару, қайталама профилактика, экономикалық тиімділік, мүгедектік.

Кіріспе

Инсульт қазіргі денсаулық сақтау жүйелері үшін тек клиникалық емес, сонымен қатар айқын экономикалық проблема болып табылады [1]. Оның салдары өлім-жітіммен ғана шектелмейді. Инсульттен кейінгі мүгедектік, ұзақ мерзімді оңалту қажеттілігі, еңбекке қабілеттіліктің төмендеуі және қайталама госпитализациялар денсаулық сақтау шығындарын тұрақты түрде арттырады [2]. Сондықтан инсультке байланысты медициналық көмекті бағалау кезінде тек емдеу нәтижелерін емес, сонымен бірге ресурстардың қалай пайдаланылатынын [3], стационарлық жүктеменің қаншалықты тиімді басқарылатынын және қайталама жағдайлардың алдын алу деңгейін ескеру қажет.

Қазақстан жағдайында инсульттің экономикалық маңызы ерекше. Бір жағынан, соңғы жылдары инсультті диагностикалау мен емдеуде жоғары технологиялық әдістер, нейровизуализация, хирургиялық және интервенциялық тәсілдер кеңейіп келеді [4]. Екінші жағынан, мұндай көмектің құны жоғары және ол стационарлық секторға едәуір қаржылық салмақ түсіреді. Егер пациент стационардан шыққаннан кейін жүйелі бақылауға алынбаса, артериялық қысым, қант диабеті, жүрек ырғағы бұзылыстары және басқа қауіп факторлары тиімді басқарылмаса, қайталама инсульт қаупі артады [5]. Бұл бұрын жұмсалған медициналық шығындардың нәтижелілігін төмендетеді.

Инсульт кезіндегі экономикалық тиімділік бірнеше деңгейде қалыптасады. Біріншісі - шұғыл кезеңдегі жылдам диагностика мен емдеу [6]. Бұл кезеңде уақыт факторы шешуші мәнге ие. Екіншісі - стационар ішіндегі бөлімшелердің үйлесімді жұмысы. Қабылдау бөлімі, компьютерлік томография, неврология, нейрохирургия, реанимация және оңалту бөлімдері арасындағы кідірістер емдеу нәтижесін нашарлатып қана қоймай, госпитализация мерзімін ұзартуы мүмкін. Үшіншісі - стационардан кейінгі бақылау мен оңалту [7]. Дәл осы кезеңдегі әлсіздік қайталама инсультке, мүгедектікке және әлеуметтік-экономикалық шығындардың өсуіне әкеледі.

Осыған байланысты инсульт кезінде медициналық көмек көрсетудің экономикалық тиімділігін зерттеу денсаулық сақтау ұйымдарын басқару үшін өзекті болып табылады [8]. Бұл зерттеуде көпбейінді аурухана мысалында инсульт бойынша негізгі клиникалық-ұйымдастырушылық көрсеткіштер талданып, олардың экономикалық маңызы бағаланды.

Зерттеудің мақсаты

Алматы қаласындағы көпбейінді стационар мысалында инсульт кезінде медициналық көмек көрсетудің экономикалық тиімділігін бағалау және стационарлық ресурстарды басқаруды жетілдіру бағыттарын негіздеу.

Зерттеу материалдары мен әдістері

Зерттеу ретроспективті сипатта жүргізілді. Талдау объектісі ретінде Алматы қаласындағы көпбейінді стационарда инсультпен емделген пациенттерге медициналық көмек көрсету жүйесі алынды. Зерттеу кезеңі 2020–2025 жылдарды қамтыды.

Талдауға келесі көрсеткіштер енгізілді: инсультпен түскен пациенттердің жалпы саны, қайтыс болғандар саны, алғашқы инсульт, қайталама инсульт, басқа бөлімшеге ауыстыру, операция жасалған пациенттер саны, орташа госпитализация ұзақтығы, оңалтуға жіберілгендер саны, үйге шығарылғандар және мүгедектік жағдайлары.

Экономикалық бағалау тікелей қаржылық есептеулермен емес, клиникалық-ұйымдастырушылық көрсеткіштердің экономикалық мағынасын талдау арқылы жүргізілді. Орташа госпитализация ұзақтығы стационарлық шығындардың жанама индикаторы ретінде қарастырылды. Қайталама инсульт жағдайлары профилактика мен амбулаториялық бақылаудың тиімділігін бағалау үшін пайдаланылды. Мүгедектік көрсеткіші инсульттің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық салдарын сипаттайтын индикатор ретінде алынды.

Зерттеуде сипаттамалық және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Деректер жылдар бойынша салыстырылып, негізгі динамикалық өзгерістер анықталды.

Зерттеу нәтижелері

2020–2025 жылдар аралығында инсультпен түскен пациенттердің жалпы саны айтарлықтай ауытқығанымен, стационарға түсетін жүктеме тұрақты жоғары деңгейде сақталды. 2020 жылы инсультпен 2061 пациент тіркелсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 1858 адамды құрады. Ең жоғары көрсеткіш 2022 жылы байқалып, 2096 пациентке жетті. Бұл деректер инсульттің стационарлық көмек құрылымындағы тұрақты және ресурсты көп қажет ететін бағыттардың бірі екенін көрсетеді.

Өлім-жітім көрсеткішінде оң динамика байқалады. 2020 жылы қайтыс болғандар саны 290 болса, 2025 жылы 185 жағдайға дейін төмендеген. Бұл инсульт кезінде шұғыл және стационарлық көмектің сапасында белгілі бір жақсару бар екенін көрсетуі мүмкін. Алайда өлім-жітімнің төмендеуі автоматты түрде экономикалық жүктеменің азайғанын білдірмейді. Себебі тірі қалған пациенттердің бір бөлігінде мүгедектік дамиды, олар ұзақ мерзімді оңалтуды, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуді, әлеуметтік қолдауды және қайта бақылауды қажет етеді.

Қайталама инсульт көрсеткіші экономикалық тұрғыдан ерекше маңызды. 2023 жылы қайталама инсульт жағдайлары 305-ке дейін төмендегенімен, 2025 жылы 558 жағдайға қайта өскен. Бұл стационардан кейінгі бақылау, қайталама профилактика және алғашқы медициналық-санитариялық көмек деңгейіндегі тәуекелдерді басқару жеткіліксіз болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қайталама инсульт әрқашан қосымша шығынмен байланысты: пациент қайтадан шұғыл көмекке жүгінеді, стационарға түседі, диагностикалық және емдік шаралар қайталанады, ал асқыну мен мүгедектік қаупі жоғарылайды.

Орташа госпитализация ұзақтығы 8–12 күн аралығында болды. Ең төменгі көрсеткіш 2020 жылы 8 күн болса, ең жоғары көрсеткіш 2023 жылы 12 күнге жеткен. Экономикалық тұрғыдан госпитализацияның әрбір қосымша күні төсек қорына, медициналық персонал уақытына, дәрі-дәрмекке, зертханалық және аспаптық зерттеулерге жұмсалатын шығындарды арттырады. Сондықтан госпитализация ұзақтығын қысқарту тек әкімшілік мақсат болмауы тиіс. Ол клиникалық қауіпсіздікпен, ерте оңалтумен және стационардан кейінгі бақылаумен қатар жүруі қажет.

Операция жасалған пациенттер саны 2020 жылы 189 болса, 2021 жылы 263-ке дейін өскен, кейінгі жылдары 193–239 аралығында сақталған. Бұл жоғары технологиялық және хирургиялық көмектің белгілі бір тұрақты деңгейде қолданылатынын көрсетеді. Алайда мұндай көмек экономикалық тұрғыдан қымбат ресурс болып табылады. Сондықтан жоғары технологиялық араласуларды кеңейту кезінде олардың клиникалық нәтижелілігімен қатар, шығын-эффективтілік көрсеткіштері де ескерілуі тиіс.

Оңалтуға жіберілген пациенттер саны да жоғары деңгейде сақталды. 2024 жылы бұл көрсеткіш 1182 адамға жетіп, зерттеу кезеңіндегі ең жоғары мәндердің бірі болды. Бұл оңалту кезеңінің инсульттен кейінгі көмекте маңызды орын алатынын көрсетеді. Бірақ мүгедектік көрсеткіштерінің жоғары болуы оңалту жүйесінің жеткілікті көлемде немесе жеткілікті тиімді ұйымдастырылмауы мүмкін екенін білдіреді. 2025 жылы мүгедектік жағдайлары 1003 адамды құрады, бұл 2020 жылғы деңгейге жақын. Демек, өлім-жітім төмендегенімен, инсульттің ұзақ мерзімді әлеуметтік-экономикалық салдары сақталып отыр.

Инсульт кезіндегі медициналық көмектің экономикалық тиімділігін тек пациенттер саны немесе өлім-жітім көрсеткіші арқылы бағалау жеткіліксіз. Бұл бағытта стационарлық жүктеме, қайталама инсульт, госпитализация ұзақтығы, оңалтуға жіберу және мүгедектік деңгейі сияқты индикаторларды кешенді түрде қарастыру қажет. Осы көрсеткіштер медициналық ұйымның ресурстарды қаншалықты тиімді пайдаланатынын және инсульт көмегінің ұзақ мерзімді экономикалық салдарын бағалауға мүмкіндік береді (кесте 1).

Кесте 1.

Инсульт кезінде медициналық көмектің экономикалық жүктемесін сипаттайтын негізгі индикаторлар

Кестеде көрсетілгендей, инсульт кезіндегі экономикалық жүктеме бірнеше өзара байланысты факторлар арқылы қалыптасады. Стационарлық жүктеменің жоғары болуы медициналық ұйымнан тұрақты кадрлық, диагностикалық және қаржылық ресурстарды талап етеді. Қайталама инсульт үлесінің сақталуы профилактикалық жұмыстың жеткіліксіздігін және стационардан кейінгі бақылаудың әлсіздігін көрсетеді.

Алынған нәтижелер инсульт кезіндегі медициналық көмектің экономикалық тиімділігі тек стационар ішіндегі емдеу сапасына тәуелді емес екенін көрсетті. Негізгі мәселе инсультке дейінгі профилактика, шұғыл кезеңдегі маршрутизация, стационарлық ем, ерте оңалту және кейінгі амбулаториялық бақылаудың біртұтас жүйе ретінде жұмыс істеуінде.

Көпбейінді стационарда инсультке байланысты көмек жоғары ресурстық жүктемені талап етеді [9]. Пациенттерге шұғыл диагностика, неврологиялық бақылау, реанимациялық көмек, хирургиялық немесе интервенциялық араласулар, дәрі-дәрмекпен емдеу және оңалту қажет болуы мүмкін [10]. Бұл процестің әрбір кезеңі қаржылық шығынмен байланысты. Сондықтан инсульт қызметін басқаруда тек төсек саны немесе госпитализация көлемі емес [11], пациент маршрутының тиімділігі, бөлімшелер арасындағы үйлесім және нәтижеге бағытталған көрсеткіштер маңызды болуы тиіс.

Инсульт кезіндегі медициналық көмекті экономикалық тұрғыдан талдау бірнеше проблеманы анықтауға мүмкіндік береді.

1. Қайталама инсульттің жоғары үлесі. Бұл профилактикалық және амбулаториялық кезеңдегі әлсіздікті көрсетеді. Қайталама инсульттің әрбір жағдайы жүйе үшін бұрын жұмсалған ресурстардың жеткіліксіз нәтижелілігін білдіреді.
2. Мүгедектік деңгейінің жоғары болуы. Инсульттен кейінгі мүгедектік медициналық шығындарды ғана емес, әлеуметтік шығындарды да арттырады. Бұл отбасылық күтімге, еңбек өнімділігінің төмендеуіне және әлеуметтік төлемдерге әсер етеді.
3. Стационарлық көмектің қымбаттығы. Инсульт кезінде диагностикалық және емдік шаралар жоғары шығынды талап етеді. Егер пациент маршруты тиімді ұйымдастырылмаса, госпитализация ұзарады және шығын көбейеді.
4. Оңалту мен амбулаториялық бақылаудың жеткіліксіз интеграциясы. Стационарлық емнен кейін пациенттің әрі қарайғы жағдайы жүйелі бақыланбаса, ем нәтижесі тұрақсыз болады.
5. Экономикалық көрсеткіштердің басқару шешімдерінде жеткіліксіз қолданылуы. Медициналық ұйымдарда көбіне қызмет көлемі есептеледі, бірақ бір пациентке шаққандағы нәтиже, қайталама госпитализация, мүгедектік және ұзақ мерзімді шығындар толық бағаланбайды.

Қорытынды

Экономикалық тұрғыдан ең үлкен жүктеме қайталама инсульт, ұзақ госпитализация, жоғары технологиялық араласулар және инсульттен кейінгі мүгедектікпен байланысты. Бұл жағдай денсаулық сақтау жүйесінде профилактика, амбулаториялық бақылау және оңалту қызметтерінің маңызын арттырады.

Инсульт көмегінің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін медициналық ұйымдарда ресурстарды нәтижеге бағдарланған басқару жүйесін енгізу қажет. Бұл жүйе клиникалық нәтиже, шығын, пациент маршруты, қайталама жағдайлар және ұзақ мерзімді әлеуметтік салдарды бірге бағалауы тиіс. Осылайша, инсульт кезіндегі медициналық көмектің тиімділігі тек емделген пациенттер санымен емес, өлім-жітімді, мүгедектікті және қайталама госпитализацияны азайту қабілетімен өлшенуі тиіс.

Әдебиеттер тізімі:

1. GBD 2019 Stroke Collaborators. Global, regional, and national burden of stroke and its risk factors, 1990-2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet Neurol. 2021 Oct;20(10):795-820. doi: 10.1016/S1474-4422(21)00252-0. Epub 2021 Sep 3.
2. Kazi DS, Elkind MSV, Deutsch A, Dowd WN, Heidenreich P, Khavjou O, Mark D, Mussolino ME, Ovbiagele B, Patel SS, Poudel R, Weittenhiller B, Powell-Wiley TM, Joynt Maddox KE; American Heart Association. Forecasting the Economic Burden of Cardiovascular Disease and Stroke in the United States Through 2050: A Presidential Advisory From the American Heart Association. Circulation. 2024 Jul 23;150(4):e89-e101. doi: 10.1161/CIR.0000000000001258. Epub 2024 Jun 4.
3. Feigin VL, Brainin M, Norrving B, Martins SO, Pandian J, Lindsay P, F Grupper M, Rautalin I. World Stroke Organization: Global Stroke Fact Sheet 2025. Int J Stroke. 2025 Feb;20(2):132-144. doi: 10.1177/17474930241308142. Epub 2025 Jan 3.
4. Mukundan G, Seidenwurm DJ. Economic and Societal Aspects of Stroke Management. Neuroimaging Clin N Am. 2018 Nov;28(4):683-689. doi: 10.1016/j.nic.2018.06.009.
5. Battaglini D, Robba C, Lopes da Silva A, Dos Santos Samary C, Leme Silva P, Dal Pizzol F, Pelosi P, Rocco PRM. Brain-heart interaction after acute ischemic stroke. Crit Care. 2020 Apr 21;24(1):163. doi: 10.1186/s13054-020-02885-8.
6. Yonis H, Løkkegaard E, Kragholm K, Granger CB, Møller AL, Mørch LS, Torp-Pedersen C, Meaidi A. Stroke and myocardial infarction with contemporary hormonal contraception: real-world, nationwide, prospective cohort study. BMJ. 2025 Feb 12;388:e082801. doi: 10.1136/bmj-2024-082801.
7. Tan E, Gao L, Collier JM, Ellery F, Dewey HM, Bernhardt J; AVERT Trial Collaboration Group; Moodie M. The economic and health burden of stroke among younger adults in Australia from a societal perspective. BMC Public Health. 2022 Feb 3;22(1):218. doi: 10.1186/s12889-021-12400-5. Erratum in: BMC Public Health. 2022 Feb 23;22(1):383. doi: 10.1186/s12889-022-12712-0.
8. Lopes B, Kamau-Mitchell C. Anxiety, depression, working from home and health-related behaviours during COVID-19: Structural equation modelling and serial mediation of associations with angina, heart attacks and stroke. J Health Psychol. 2024 Oct;29(12):1390-1403. doi: 10.1177/13591053241241412. Epub 2024 Mar 28.
9. Mafham M, Baigent C. What is the association of COVID-19 with heart attacks and strokes? Lancet. 2021 Aug 14;398(10300):561-563. doi: 10.1016/S0140-6736(21)01071-0. Epub 2021 Jul 29.
10. Frampton J, Ortengren AR, Zeitler EP. Arrhythmias After Acute Myocardial Infarction. Yale J Biol Med. 2023 Mar 31;96(1):83-94. doi: 10.59249/LSWK8578.
11. Wardlaw J, Brazzelli M, Miranda H, Chappell F, McNamee P, Scotland G, Quayyum Z, Martin D, Shuler K, Sandercock P, Dennis M. An assessment of the cost-effectiveness of magnetic resonance, including diffusion-weighted imaging, in patients with transient ischaemic attack and minor stroke: a systematic review, meta-analysis and economic evaluation. Health Technol Assess. 2014 Apr;18(27):1-368, v-vi. doi: 10.3310/hta18270. Erratum in: Health Technol Assess. 2015 Sep;18(27):369-70. doi: 10.3310/hta18270-c201509.