ӨНЕРКӘСІП САЛАЛАРЫН ЦИФРЛАНДЫРУ ПРОЦЕСТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ

THEORETICAL APPROACHES TO THE STUDY OF THE PROCESSES OF DIGITALIZATION OF INDUSTRIAL SECTORS

Umirzhanov Alibi Erkanatovich

Master's student, Abylkas Saginov Karaganda Technical University,

Kazakhstan, Karaganda

Kernebaev Aidyn Saparovich

Scientific supervisor, PhD, associate professor. professor,

Kazakhstan, Karaganda

АННОТАЦИЯ

Бұл мақалада өнеркәсіп салаларын цифрландыру үдерісі және оның қазіргі экономикалық даму жағдайындағы рөлі қарастырылады. Зерттеу аясында цифрлық экономиканың қалыптасуы, индустриялық дамудың жаңа кезеңдері, сондай-ақ технологиялық эволюция мен өнеркәсіптік революциялар теорияларының өзара байланысы талданады. Авторлар Индустрия 4.0 тұжырымдамасының негізгі ерекшеліктерін, соның ішінде цифрландыру, технологиялардың конвергенциясы, робототехника, жасанды интеллект, үлкен деректер және заттар интернеті сияқты бағыттардың өндіріс тиімділігіне әсерін айқындайды.

ABSTRACT

This article examines the process of industrial digitalization and its role in the context of modern economic transformation. The study analyzes the formation of the digital economy, new stages of industrial development, and the interrelation between the theories of technological evolution and industrial revolutions. The authors identify the key features of the Industry 4.0 concept, including digitalization, technological convergence, robotics, artificial intelligence, big data, and the Internet of Things, as well as their impact on production efficiency.

Түйін сөздер: цифрландыру, Индустрия 4.0, технологиялық эволюция, өнеркәсіп, инновациялар, жасанды интеллект, үлкен деректер, цифрлық экономика.

Keywords: digitalization, Industry 4.0, technological evolution, industry, innovation, artificial intelligence, big data, digital economy.

Цифрлық экономиканы қалыптастыру үдерісі өнеркәсіп салаларында түбегейлі әрі қайтымсыз өзгерістерге алып келеді. Бұл өзгерістер робот техникасының дамуы, түрлі датчиктер мен сенсорлардың кеңінен қолданылуы, аддитивті өндіріс технологиялары мен жаңа материалдардың енгізілуі, сондай-ақ интеллектуалды басқару жүйелеріне арналған цифрлық платформалардың құрылуымен байланысты [1].

Аталған концепцияның негізгі мазмұны – жедел индустрияландыру мен инновациялық технологияларды енгізу, сонымен қатар материалдық өндірістің үлесінің қысқаруы өндірістің дәстүрлі элементтерінің әлсіреуіне алып келеді деген тұжырымға негізделген.

Жаңа индустрияландыру теориясы өнеркәсіптік революциялар теориясымен тығыз байланысты. Әсіресе, төртінші өнеркәсіптік революция кезеңінде ақпараттық технологиялар басым болатын NBIC-конвергентті (гибридті) технологиялар қалыптасып, енгізілуде [2].

Өнеркәсіптік революциялар логикасы келесі кезеңдік өтулерді сипаттайды: бірінші кезеңнен екінші кезеңге көшу барысында технологиялар салалық деңгейде қалыптасып, өндірістік және институционалдық байланыстар өзгереді; екінші кезеңнен үшінші кезеңге өту кезінде әртүрлі технологиялар арасындағы байланыстар жаңарып, жаңа бизнес-модельдер пайда болады; үшінші кезеңнен төртінші кезеңге өту ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуына негізделіп, жаһандық өндірістік желілер мен бөлінген энергетикалық жүйелердің қалыптасуына жол ашады.

Индустрия 4.0 кезеңіне өту өндірістік және сервистік экожүйелердің қалыптасуымен сипатталады. Бұл экожүйелер түрлі кәсіпорындардың ақпараттық жүйелерін біріктіріп [3], күрделі бизнес-процестерді тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде барлық өндірістік кезеңдерде ресурстарды оңтайлы пайдалану қамтамасыз етіледі.

Индустрия 4.0-дің негізгі белгілері: цифрландыру, технологиялардың өзара ықпалдасуы (конвергенция). Бұл үдеріс өнеркәсіп салаларының құрылымдық және аумақтық дамуына елеулі өзгерістер енгізеді.

Жалпы алғанда, цифрландыру өндірістік тиімділікті арттыруға ықпал етеді. Алайда бұл процесс әр елде және әр салада әртүрлі қарқынмен жүруде.

Технологиялық эволюция теориясы экономикалық дамудың динамикалық модельдерінің бір бөлігі болып табылады. Бұл теорияда негізгі назар ірі технологиялық өзгерістерге аударылады және өндірістік трансформациялардың негізін құрайтын технологиялық кешендердің қалыптасуы басты рөл атқарады.

Қазіргі кезеңде ғылыми зерттеулер экономикалық динамикаға және өнеркәсіптің даму басымдықтарын қайта қарастыруға бағытталған. Осы тұрғыда технологиялық эволюция теориясы өнеркәсіптің өтпелі даму кезеңдерін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Ғалым С.Ю. Глазьевтің пікірінше, қазіргі уақытта жаңа технологиялық құрылым қалыптасу кезеңінен өтіп, белсенді даму сатысына көшуде. Сонымен қатар жаңа технологияларды енгізу шығындарының жыл сайын шамамен 35%-ға өсуі байқалады [3]. Бұл кезеңде нанотехнологиялар экономиканы құрылымдық қайта құрудың негізгі факторы ретінде қарастырылады.

Өнеркәсіп салаларын цифрландыруды талдау нәтижесінде келесі негізгі тұжырымдар жасауға болады:

– қазіргі кезеңде жаһандық технологиялық өзгерістер орын алуда және өнеркәсіптің даму басымдықтары қайта қалыптасуда;

– әртүрлі салалар мен кәсіпорындар технологиялық даму деңгейі бойынша ерекшеленеді;

Индустрия 4.0 технологиялары (робот техникасы, заттар интернеті, аддитивті өндіріс, үлкен деректер, киберқауіпсіздік) еңбек өнімділігін арттыруға және өндірісті трансформациялауға айтарлықтай әсер етеді [3]. Бұл технологияларды енгізу инновациялық дамуды жеделдетеді.

Индустрия 4.0 нәтижесінде  жаңа бизнес-модельдер қалыптасады, цифрлық құн тізбектері дамиды, өнімдерді дараландыру (кастомизация) жүзеге асады, өндіріс сервистік модельге көшеді.

Осылайша, цифрлық технологияларды тиімді қолдана алған кәсіпорындар нарықта көшбасшы болуда.

Қорытындылай келе, өнеркәсіпті цифрландыру процесін зерттеу үшін технологиялық эволюция, модернизация, өнеркәсіптік революциялар және индустриялық даму теорияларын біріктіре қарастыру қажет.

Әдебиеттер тізімі:

1. Романова О.А., Акбердина В.В., Бухвалов Н.Ю. Экономикалық және әлеуметтік өзгерістер: фактілер, үрдістер, болжам. – 2016. – №3(45). – 173 б.
2. Львов Д.С., Глазьев С.Ю. Ғылыми-техникалық прогресті басқарудың теориялық және қолданбалы аспектілері / Д.С. Львов, С.Ю. Глазьев // Экономика және математикалық әдістер. – 1986. – №5. – 35–45 б.
3. Гудкова О.Е. Индустрия 4.0 трендтері және олардың өнеркәсіп кәсіпорындарының бизнес-модельдерінің эволюциясына әсері / О.Е. Гудкова // Russian economic bulletin. – 2022. – Т. 5, №6. – 272–278 б.