ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ЖҮКТІ ӘЙЕЛДЕРГЕ СТОМАТОЛОГИЛЫҚ КӨМЕКТІҢ ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ МЕН ҚОЛЖЕТІМДІЛІГІ: НОРМАТИВТІК - ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖӘНЕ БАСҚАРУШЫЛЫҚ ТАЛДАУ

Кіріспе

Қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігі көбіне әлеуметтік тұрғыдан осал топтардың медициналық қызметтерге нақты қол жеткізу мүмкіндігімен бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда жүкті әйелдерге көрсетілетін медициналық көмектің қолжетімділігі ерекше маңызға ие, өйткені бұл кезеңде әйел ағзасында физиологиялық өзгерістер орын алып, стоматологиялық аурулардың асқыну қаупі артады. Сондықтан жүкті әйелдерге стоматологиялық көмекті ұйымдастыру тек клиникалық мәселе ғана емес, сонымен қатар басқарушылық және әлеуметтік саясаттың маңызды бағыты болып табылады.

Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес жүкті әйелдер стоматологиялық көмекті жоспарлы және шұғыл түрде алу құқығына ие азаматтар санатына жатады. Бұл құқық бірқатар нормативтік құжаттармен бекітілген және мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесінің міндеттері арқылы қамтамасыз етіледі. Соған қарамастан, тәжірибелік деңгейде жүкті әйелдердің стоматологиялық көмекке жүгінуі әрдайым бірдей деңгейде жүзеге аспайды.

Клиникалық әдебиеттерде көбіне стоматологиялық емнің қауіпсіздігі, емдеу әдістерінің ерекшеліктері және асқынулардың алдын алу мәселелері қарастырылады. Алайда басқарушылық тұрғыдан қарағанда негізгі мәселе — заң жүзінде бекітілген құқықтың нақты медициналық қызметке айналу тетіктерін талдау болып табылады.

Қазақстан Республикасында жүкті әйелдерге стоматологиялық көмектің құқықтық негізі бірнеше нормативтік актілер арқылы қалыптасқан. Солардың ішінде Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2020 жылғы 21 қыркүйектегі № ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығы ерекше орын алады. Бұл құжатта шұғыл және жоспарлы стоматологиялық көмек көрсетілуге тиіс халықтың жекелеген санаттарының тізбесі бекітілген және онда жүкті әйелдер арнайы көрсетілген [1].

Негізгі құқықтық база Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексімен бекітілген [2]. Аталған құжат денсаулық сақтау жүйесінің жұмыс істеу қағидаттарын, медициналық көмектің қолжетімділігі мен теңдігін қамтамасыз ету механизмдерін айқындайды.

Сонымен бірге ғылыми зерттеулер жүкті әйелдерге стоматологиялық көмектің қолжетімділігіне тек құқықтық факторлар ғана емес, сонымен қатар ұйымдастырушылық және ақпараттық кедергілер де әсер ететінін көрсетеді [4]. Осыған байланысты нормативтік базаның мазмұнын ғана емес, оны іске асыру механизмдерін де талдау қажеттілігі туындайды.

Нормативтік-құқықтық реттеу базасы

2020 жылғы Кодекстің рөлі

Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау саласындағы негізгі құқықтық құжаты — «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекс. Бұл құжат медициналық көмекті ұйымдастырудың жалпы принциптерін айқындайды және азаматтардың денсаулық сақтау қызметтеріне тең қол жеткізуін қамтамасыз етуге бағытталған [2].

Кодексте медициналық көмекті қаржыландырудың екі негізгі тетігі белгіленген. Біріншісі — тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі. Екіншісі — міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі. Осы екі механизм арқылы халықтың әртүрлі санаттарына медициналық қызмет көрсету қамтамасыз етіледі.

Кодекс денсаулық сақтау жүйесінің институционалдық құрылымын қалыптастырып қана қоймай, кейінгі нормативтік актілер үшін құқықтық негіз ретінде қызмет етеді. Яғни, нақты медициналық қызметтердің ұйымдастырылуы мен көрсетілу тәртібі осы құжаттың қағидаттарына сүйене отырып реттеледі.

№ ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығының рөлі

Стоматологиялық көмекті ұйымдастыру саласында маңызды нормативтік актілердің бірі — № ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығы. Бұл құжат стоматологиялық көмек алуға құқығы бар халық санаттарын нақты көрсетеді [1].

Аталған бұйрық бірнеше негізгі функцияны атқарады. Ең алдымен, ол стоматологиялық көмекті алуға құқығы бар азаматтардың нақты санаттарын анықтайды. Соның ішінде жүкті әйелдер ерекше әлеуметтік топ ретінде көрсетілген.

Екіншіден, құжат стоматологиялық көмектің қандай түрлері көрсетілуі тиіс екенін белгілейді. Бұл жоспарлы және шұғыл стоматологиялық көмекті қамтиды.

Үшіншіден, бұйрық медициналық ұйымдардың тиісті қызметті қамтамасыз ету міндетін бекітеді. Осылайша, нормативтік құжат тек құқықты жариялап қана қоймай, оны іске асыру үшін денсаулық сақтау жүйесіне нақты міндеттемелер жүктейді.

Жүкті әйелдердің бұл тізімде тікелей көрсетілуі нормативтік тұрғыдан маңызды, өйткені бұл медициналық ұйымдардың қызмет көрсету кезінде құқықтық белгісіздікке жол бермейді.

Стоматологиялық көмекті ұйымдастыру стандарты (2023)

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі 2023 жылы стоматологиялық көмекті ұйымдастырудың жаңа стандартын бекітті [3]. Бұл құжат стоматологиялық қызметтердің ұйымдастырылу құрылымын, медициналық көмектің деңгейлерін және пациенттерді бағыттау тәртібін анықтайды.

Егер № ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығы стоматологиялық көмек алушылардың санатын анықтаса, ал ұйымдастыру стандарты сол көмекті көрсету механизмдерін сипаттайды. Басқаша айтқанда, екі құжат бір-бірін толықтырады.

Жалпы жүйе келесі логика бойынша қалыптасады:

Кодекс → халық санаттарын анықтайтын бұйрық → стоматологиялық көмекті ұйымдастыру стандарты → практикалық іске асыру.

Мұндай құрылым нормативтік реттеудің көп деңгейлі моделін қалыптастырады.

Ақпараттық және түсіндірмелік материалдар

Нормативтік құжаттардан бөлек, мемлекеттік органдар азаматтарды ақпараттандыру мақсатында арнайы түсіндірме материалдарын жариялайды. Мысалы, GOV.KZ порталында жүкті әйелдердің стоматологиялық көмек алу құқығы туралы ресми ақпарат берілген [5].

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының материалдарында да жүкті әйелдерге көрсетілетін стоматологиялық қызметтердің түрлері көрсетілген.   Оларға рентгенологиялық зерттеулер, тістерді емдеу және қажет болған жағдайда анестезия қолдана отырып тіс жұлу сияқты процедуралар кіреді [6].

Соған қарамастан, тәжірибеде пациенттердің бұл құқықтар туралы хабардарлығы әрдайым жоғары деңгейде емес. Бұл жағдай нормативтік база мен практикалық қызмет көрсету арасындағы коммуникациялық алшақтықтың бар екенін көрсетеді.

Нормативтік кепілдіктерді іске асырудың ұйымдастырушылық механизмдері

Нормативтік құжаттардың болуы стоматологиялық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз етудің қажетті шарты болып табылады. Алайда құқықтық норманың өзі медициналық қызметтің нақты көрсетілуін автоматты түрде қамтамасыз етпейді.

Қоғамдық басқару жүйесінде нормативтік талаптардың практикалық деңгейде жүзеге асуы көбіне ұйымдастырушылық механизмдердің тиімділігіне байланысты. Бұл механизмдерді шартты түрде үш негізгі топқа бөлуге болады: институционалдық, коммуникациялық және үйлестірушілік.

Институционалдық механизм

Институционалдық деңгей денсаулық сақтау жүйесіне қатысатын ұйымдардың функцияларын анықтайды. Жүкті әйелдерге стоматологиялық көмекті ұйымдастыру процесінде бірнеше негізгі субъектілер қатысады:

• бастапқы медициналық-санитариялық көмек ұйымдары
• стоматологиялық бөлімшелер
• акушерлік-гинекологиялық қызмет
• денсаулық сақтауды басқару органдары

Теориялық тұрғыдан бұл құрылым өзара үйлесімді жұмыс істеуі тиіс. Алайда тәжірибеде кейбір ұйымдастырушылық қиындықтар кездесуі мүмкін.

Мысалы, кадрлық ресурстардың жеткіліксіздігі, қабылдауға жазылудың шектеулі болуы немесе медициналық ұйымдардың инфрақұрылымдық мүмкіндіктерінің әртүрлілігі қызметтің қолжетімділігіне әсер етуі мүмкін.

Осы факторлар үйлеспеген жағдайда институционалдық алшақтық пайда болады.

Коммуникациялық механизм

Жүкті әйелдердің стоматологиялық көмек алу деңгейіне әсер ететін маңызды факторлардың бірі — ақпараттандыру жүйесі.

Мемлекеттік порталдар мен ресми сайттарда қажетті ақпарат болғанымен, ол әрдайым мақсатты аудиторияға толық жетпейді. Сондықтан ақпараттандыру жүйесі бірнеше арнаны қамтуы тиіс.

Тиімді модель келесі элементтерден тұруы мүмкін:

• жүктілік бойынша есепке қою кезінде ауызша ақпарат беру
• стандартталған жадынамаларды пайдалану
• медициналық ақпараттық жүйелер арқылы хабарламалар жіберу
• жүкті әйелдің медициналық картасында тиісті белгі жасау

Алматы қаласының бірқатар медициналық ұйымдарында жүргізілген бақылаулар жүкті әйелдерді стоматологиялық көмек алу құқығы туралы ақпараттандыру әрдайым жүйелі түрде жүргізілмейтінін көрсетті. Бұл коммуникациялық механизмдерді институционалдық деңгейде бекіту қажеттігін көрсетеді.

Үйлестірушілік механизм

Жүкті әйелдердің медициналық қызметтерді алуында акушер-гинеколог дәрігер ерекше рөл атқарады. Себебі жүкті әйелдер ең алдымен осы мамандармен тұрақты байланыста болады.

Сондықтан акушерлік-гинекологиялық және стоматологиялық қызметтердің өзара әрекеттесу деңгейі маңызды ұйымдастырушылық фактор болып табылады.

Үйлестірушілік механизм келесі элементтерді қамтуы мүмкін:

• стоматологқа бағыттаудың нақты алгоритмі
• медициналық ақпараттық жүйелер арқылы деректер алмасу
• пациенттің стоматологиялық қабылдауға барғанын тіркеу
• қызметтер арасындағы кері байланыс жүйесі

Егер мұндай механизмдер толық қалыптаспаған болса, онда стоматологиялық көмек алу көбіне пациенттің жеке бастамасына тәуелді болады.

Халықаралық тәжірибе

Халықаралық ұйымдардың ұсынымдары жүкті әйелдерге стоматологиялық көмектің қауіпсіз екенін көрсетеді.

Американдық акушер-гинекологтар колледжі (ACOG) жүктілік кезінде көптеген стоматологиялық процедураларды жүргізуге болатынын атап көрсетеді [7].

Американдық стоматологиялық қауымдастық (ADA) да осыған ұқсас ұсынымдар береді [8].

Сонымен қатар бірқатар елдерде жүргізілген зерттеулер жүкті әйелдердің стоматологиялық көмекке жүгіну деңгейі әлі де жеткіліксіз екенін көрсетеді.    Бұл жағдай көбіне ақпараттық және ұйымдастырушылық факторлармен түсіндіріледі.

Осы тұрғыдан алғанда Қазақстандағы жағдай халықаралық үрдістерден айтарлықтай ерекшеленбейді.

Басқарушылық тәуекелдер және жетілдіру бағыттары

Жүргізілген талдау жүкті әйелдерге стоматологиялық көмектің қолжетімділігіне әсер ететін негізгі проблемалардың көбіне басқарушылық сипатта екенін көрсетеді.

Коммуникациялық тәуекел

Пациенттердің өз құқықтары туралы жеткілікті ақпарат алмауы стоматологиялық қызметке жүгінудің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Бұл тәуекел келесі жағдайларда көрінеді:

• жүктілік бойынша есепке қою кезінде міндетті ақпарат берілмеуі
• стандартталған ақпараттық материалдардың болмауы
• цифрлық коммуникация құралдарының жеткіліксіз пайдаланылуы

Қызметаралық үйлесімсіздік тәуекелі

Акушерлік-гинекологиялық және стоматологиялық қызметтердің өзара байланысы жеткілікті деңгейде ұйымдастырылмаған жағдайда пациенттерді бағыттау процесі күрделенуі мүмкін.

Бұл келесі түрде байқалады:

• біріздендірілген жолдаманың болмауы
• кері байланыс жүйесінің әлсіздігі
• пациенттің стоматологиялық көмек алғаны туралы деректердің тіркелмеуі

Мониторингтің жеткіліксіздігі

Нормативтік талаптардың орындалуын бағалау үшін нақты көрсеткіштер жүйесі қажет. Егер мұндай көрсеткіштер болмаса, медициналық көмектің қолжетімділігін объективті бағалау қиынға соғады.

Мысалы:

• жүкті әйелдерді стоматологиялық тексерумен қамту деңгейі
• қабылдауға жазылу уақыты
• қызмет көрсетуден бас тарту жағдайлары

Қорытынды

Қазақстан Республикасында жүкті әйелдерге стоматологиялық көмек көрсету үшін жеткілікті нормативтік база қалыптасқан. № ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығы жүкті әйелдердің стоматологиялық көмек алу құқығын нақты бекітеді және ол 2020 жылғы денсаулық сақтау Кодексімен және 2023 жылғы стоматологиялық көмекті ұйымдастыру стандартымен толықтырылады.

Сонымен бірге жүргізілген талдау көрсеткендей, стоматологиялық көмектің қолжетімділігі көбіне ұйымдастырушылық факторларға байланысты. Әсіресе ақпараттандыру деңгейі, медициналық қызметтер арасындағы өзара әрекеттесу және мониторинг жүйесінің тиімділігі маңызды рөл атқарады.

Осыған байланысты жүкті әйелдерді стоматологиялық көмек алу мүмкіндігі туралы ақпараттандыруды күшейту, медициналық ұйымдар арасындағы бағыттау алгоритмдерін нақтылау және көрсетілетін қызметтердің мониторинг жүйесін дамыту стоматологиялық көмектің қолжетімділігін арттыруға ықпал етуі мүмкін.

Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. 2020 жылғы 21 қыркүйектегі № ҚР ДСМ-106/2020 бұйрығы «Шұғыл және жоспарлы стоматологиялық көмек көрсетілуге тиіс халықтың жекелеген санаттарының тізбесін бекіту туралы».
2. Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексі. 2020 жылғы 7 шілде.
3. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. Стоматологиялық көмекті ұйымдастыру стандарты. 2023.
4. Madraimov N., et al. Алматы қаласында жүкті әйелдерге стоматологиялық көмектің қолжетімділігі. Georgian Medical News. 2025; (367): 73–80.
5. GOV.KZ. Қазақстан Республикасында жүкті әйелдерге тегін стоматологиялық көмек.
6. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры. МӘМС жүйесіндегі стоматологиялық көмек.
7. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Oral Health Care During Pregnancy and Through the Lifespan. Committee Opinion No. 569.
8. American Dental Association (ADA). Pregnancy and Oral Health. Clinical recommendations.