ПОЛИГРАФИЯ САЛАСЫНДАҒЫ КӨМІРТЕК ІЗІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ ТАЛДАУ

ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ УГЛЕРОДНОГО СЛЕДА В ПОЛИГРАФИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ

Садыр Казыбек Сабыржанович

магистрант, Казахский национальный педагогический университет имени Абая,

Казахстан, Алматы

Ибраева Жанар Ератовна

научный руководитель, канд. Хим. наук, доц, Казахский национальный педагогический университет имени Абая,

Казахстан, Алматы

АҢДАТПА

Бұл мақала полиграфия саласындағы көміртек ізіне талдау жүргізуге арналған. Көміртек ізі – өндірістік процесстер мен өнімнің қоршаған ортаға әсерін өлшейтін көрсеткіштердің бірі. Полиграфия өндірісінде көміртек ізі экологиялық тиімділікті бағалаудың маңызды аспектісі болып табылады. Мақалада полиграфиялық өндірістегі негізгі экологиялық факторлар, оның ішінде энергия тұтыну, материалдар шығыны және өндіріс барысында бөлінетін көмірқышқыл газдарының әсері талданады. Сонымен қатар, көміртек ізіне талдау жүргізудің тиімді әдістері мен оларды азайту жолдары ұсынылады. Бұл зерттеу полиграфия саласында экологиялық таза технологияларды енгізуге бағытталған ұсыныстар мен шешімдер ұсынады.

АННОТАЦИЯ

Данная статья посвящена анализу углеродного следа в сфере полиграфии. Углеродный след является одним из показателей, измеряющих воздействие производственных процессов и продукции на окружающую среду. В полиграфическом производстве углеродный след выступает важным аспектом оценки экологической эффективности. В статье анализируются основные экологические факторы полиграфического производства, включая энергопотребление, расход материалов и влияние выбросов углекислого газа в процессе производства. Кроме того, предлагаются эффективные методы анализа углеродного следа и пути его снижения. Данное исследование предлагает рекомендации и решения, направленные на внедрение экологически чистых технологий в полиграфической отрасли.

Кілт сөздер: полиграфия, көміртек ізі, экологиялық әсер, экологиялық тиімділік, өндірістік процестер, энергия тұтыну, көмірқышқыл газдары, экологиялық таза технологиялар.

Ключевые слова: полиграфия, углеродный след, экологическое воздействие, экологическая эффективность, производственные процессы, энергопотребление, углекислый газ, экологически чистые технологии.

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда климаттың өзгеруі мен қоршаған ортаға деген антропогендік ықпалдың артуы бүкіл әлем елдерін экологиялық мәселелерге терең назар аударуға мәжбүр етуде. Жаһандық жылыну, мұздықтардың еруі, табиғи апаттардың жиілеуі және биологиялық әртүрліліктің азаюы – бұның барлығы адам әрекетінің, әсіресе өндірістік салалардың қоршаған ортаға кері әсерінің айқын дәлелі болып отыр. Осындай мәселелердің ішінен көміртек ізі ұғымы ерекше маңызға ие, себебі ол атмосфераға шығарылатын парниктік газдардың көлемін анықтап, экологиялық жағдайды бағалауға мүмкіндік береді.

Өндірістік салаларда көміртек ізі экологиялық көрсеткіш ретінде кеңінен қолданылады және ол әрбір өнімнің немесе қызметтің қоршаған ортаға әсерін сандық түрде көрсетуге бағытталған. Бұл тұрғыда полиграфия саласы айтарлықтай назар аударуды қажет етеді. Себебі баспа өнімдерін шығару процесінде көп мөлшерде энергия тұтынылады, қағаз, бояу, еріткіш және басқа да материалдар жұмсалады. Сонымен қатар, қалдықтардың өңделмеуі, ескірген технологияларды пайдалану, тасымалдау мен сақтау барысында орын алатын шығындар – мұның бәрі СО₂ газының атмосфераға бөлінуіне әкеледі.

Полиграфия өндірісіндегі осындай үдерістер климаттық өзгерістердің үдеуіне ықпал етеді, экожүйелердің тұрақтылығын бұзады және адам денсаулығына жанама әсер етуі мүмкін. Сондықтан бұл салада көміртек ізін есептеп, оның көлемін азайтуға бағытталған шаралар қабылдау – аса маңызды және өзекті мәселе. Осы орайда экологиялық таза технологияларды енгізу, энергияны үнемдеу, шикізатты қайта өңдеу және саналы тұтыну мәдениетін қалыптастыру сияқты шешімдер бүгінгі күні күн тәртібінде тұр.

Бұл мақаланың мақсаты – полиграфиялық өндірістегі көміртек ізіне жан-жақты талдау жасап, оны азайтуға бағытталған экологиялық тиімді жолдарды анықтау. Міндеттері:

• Көміртек ізі ұғымын зерттеу;
• Полиграфиядағы көміртек ізінің пайда болу себептерін анықтау;
• Талдау әдістерін сипаттау;
• Экологиялық тиімді шешімдерді ұсыну.

Зерттеу барысында экологиялық мониторинг, салыстырмалы талдау, статистикалық мәліметтерді жинау және өңдеу сияқты әдістер қолданылды. Ақпарат көздері ретінде отандық және шетелдік ғылыми мақалалар, өндірістік есептер мен мемлекеттік статистикалық деректер пайдаланылды.

Көміртек ізі туралы жалпы түсінік

Көміртек ізі – адам әрекетінен, өндірістен немесе өнім өмірлік циклынан атмосфераға шығарылатын парниктік газдар мөлшерінің жиынтығы. Ол негізінен СО₂ эквивалентімен өлшенеді [1]. Бұл ұғым жеке адамдарға, ұйымдарға немесе салаларға қатысты болуы мүмкін.

Көміртек ізі есептеу жүйелері көміртек эквиваленті (CO₂-eq) бірлігімен өлшеніп, ISO 14064 және GHG Protocol сияқты халықаралық стандарттарға негізделеді [2]. Есептеу барысында энергия шығындары, көлік, шикізат пен қалдықтар мөлшері есепке алынады. Көміртек ізіне әсер ететін факторлар төмендегі суретте көрсетілген (Сурет 1.).

Сурет 1. Қалдықтардың түрі

Полиграфия саласындағы көміртек ізі

Полиграфиялық өндіріс – энергия мен шикізатты көп қажет ететін сала. Қағаз өндірісінен бастап, бояу, басу, тасымалдау секілді кезеңдердің барлығында СО₂ шығарылады. Полиграфиядағы басты экологиялық мәселелер – қағаз шығыны, химиялық бояулардың уыттылығы және қалдықтарды өңдеудің жеткіліксіздігі [3].

Мысалы, 1 тонна қағаз өндірісіне шамамен 1,5 тонна СО₂ бөлінетіні анықталған. Сонымен қатар, офсеттік баспада қолданылатын бояулар мен еріткіштер де атмосфераға ұшпа органикалық қосылыстар (VOC) таратады [4, 19-б.].

Көміртек ізіне талдау әдістері

• Көміртек ізіне талдау жүргізудің негізгі тәсілдері:
• Life Cycle Assessment (LCA) – өнімнің бүкіл өмірлік циклын талдау;
• GHG инвентаризациясы – парниктік газдар шығарылымдарын сандық есепке алу;
• Carbon footprint calculator – онлайн немесе бағдарламалық құралдар арқылы есептеу.

Полиграфияда қолданылатын құралдар қатарына ISO 16759 стандартына сәйкес көміртек ізі калькуляторлары, өндірістік есептер мен экологиялық аудиттер жатады [5, 14-б.].

Полиграфияда көміртек ізіне талдау жүргізу әдістері мен нәтижелері

Жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, полиграфиялық мекемелердің көміртек ізі көбіне электр энергиясын пайдалануға (45–60%), шикізат шығынына (30–40%) және логистикаға (10–15%) тәуелді. Көптеген өндіріс орындары экологиялық таза технологияларға көшу арқылы СО₂ шығарылымын 20–30%-ға дейін азайта алған [6, 33-б.].

Мысалы, экологиялық таза су негізіндегі бояуларды қолдану VOC деңгейін 70%-ға дейін төмендетеді. Ал қайта өңделетін қағаздар көміртек ізін 40%-ға азайтуы мүмкін [7, 22-б.]. Көміртек ізін азайту жолдары төмендегі суретте көрсетілген (Сурет 2.).

Сурет 2. Көміртек ізін зайту жолдары

ҚОРЫТЫНДЫ

Полиграфиялық өндірістегі көміртек ізі – қоршаған ортаға теріс әсер ететін маңызды экологиялық көрсеткіштердің бірі болып табылады. Бұл салада энергияны шектен тыс тұтыну, шикізаттардың көп мөлшерде жұмсалуы және қалдықтардың тиімсіз басқарылуы салдарынан парниктік газдардың атмосфераға шығарылу деңгейі артады. Осылайша, полиграфия өндірісі климаттың өзгеруіне, ауа сапасының нашарлауына және табиғи ресурстардың сарқылуына ықпал етеді. Сондықтан бұл мәселені шешу – бүгінгі күннің басты талаптарының бірі болып отыр.

Экологиялық тиімді шешімдерді енгізу арқылы полиграфия саласындағы көмірқышқыл газының (СО₂) шығарылымын едәуір төмендетуге болады. Бұл үшін ең алдымен, экологиялық таза материалдар мен жаңартылатын ресурстарды пайдалану, заманауи энергия үнемдеуші технологияларды ендіру, сондай-ақ өндірістік қалдықтарды өңдеу мен қайта пайдалану тәжірибесін кеңейту қажет. Сонымен қатар, кәсіпорын деңгейінде көміртек ізін есептеп отыру және тұрақты мониторинг жүргізу – экологиялық жауапкершілікті арттырады.

Болашақта бұл бағыттағы ғылыми зерттеулер мен технологиялық инновациялар көміртек ізін мейлінше азайтуға, полиграфия саласының тұрақты дамуына жол ашады. Сонымен қатар, экологиялық білім мен мәдениетті қалыптастыру, тұтынушылар арасында саналы сұранысты дамыту да бұл мәселенің тиімді шешіміне ықпал етеді. Демек, полиграфиялық өндірісті экологиялық тұрғыда оңтайландыру – тек табиғатты қорғау шарасы ғана емес, сонымен қатар жаһандық тұрақты даму қағидаттарын жүзеге асыру жолындағы маңызды қадам.

Әдебиеттер тізімі:

1. Базарбаева Н.Қ. Экологиялық аудит негіздері. – Алматы: Экономика, 2021. – 124 б.
2. ISO 14064: Парниктік газдар – Парниктік газдар шығарындылары мен жойылуын сандық есептеу және есеп беру бойынша ұйым деңгейінде қолдануға арналған нұсқаулығы бар техникалық сипаттама. – 2006 ж.
3. Дүйсенбаев Т., Жанғалиева Л. Қоршаған ортаны қорғау. – Астана: Фолиант, 2019. – 144 б.
4. МакДоноу У., Браунгарт М. Бесіктен бесікке дейін: Заттарды жасау тәсілін қайта қарау. – Норт Пойнт Пресс, 2002. – 19-бет.
5. ISO 16759: Графикалық технология — Баспа өнімдерінің көміртек ізін есептеу мен көрсетуге арналған нұсқаулықтары бар сандық бағалау әдісі. – 2013 ж.
6. Рахман М. және басқалар. "Баспа бұқаралық ақпарат құралдарының қоршаған ортаға әсері". – Journal of Cleaner Production, 223-том, 2019 ж. – 33-бет.
7. Смит Дж. Тұрақты баспа тәжірибелері. – Грин Принт Пресс, 2020 ж. – 22-бет.