ЖАЛҒАН АҚПАРАТПЕН КҮРЕСТІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ШЕКТЕРІ

Есенгазиева Айнур Калимовна

старший преподаватель образовательной программы «Право» Западно-Казахстанского университета им. М. Утемисова, магистр юрид. наук,

Республика Казахстан, г. Уральск

Кілт сөздер: жалған ақпарат, фейк-контент, дезинформация, мисинформация, малинформация, дипфейк, жасанды интеллект, ақпараттық қауіпсіздік, құқықтық реттеу, сөз бостандығы, цифрлық платформалар, медиасауаттылық.

Ключевые слова: ложная информация, фейковый контент, дезинформация, мисинформация, малинформация, дипфейк, искусственный интеллект, информационная безопасность, правовое регулирование, свобода слова, цифровые платформы, медиаграмотность.

Ақпараттық қоғам жағдайында жалған ақпарат (фейк), манипулятивті контент, deepfake технологиялары және жасанды интеллекттің генерациялайтын жалған мәліметтері әлемдік құқық жүйесіне жаңа сын-қатерлер туындатты. Қоғамдық қауіпсіздік, ұлттық тұрақтылық, азаматтардың ар-намысы мен іскерлік беделін қорғау мақсаты мемлекетті жалған ақпаратпен күресу құралдарын күшейтуге итермелесе, екінші жағынан мұндай шаралар сөз бостандығы мен ақпарат еркіндігінің шамадан тыс шектелу қаупін арттырады.

Ақпараттық қоғамда “жалған ақпарат” ұғымы құқықтық және ғылыми тұрғыдан ерекше мәнге ие. Халықаралық құқықта “fake news” түсінігі нақты бекітілмегенімен, көптеген зерттеушілер оны қоғамды адастыру немесе белгілі бір топтың пікіріне ықпал ету мақсатында әдейі таратылатын, шындыққа сай келмейтін мәлімет ретінде сипаттайды [1]. Жалған ақпарат әртүрлі формада көрініс табуы мүмкін: қасақана таратылатын дезинформация, абайсызда таралатын, әдейі ниетсіз берілетін мисинформация, шынайы деректі контекстен бөліп, зиян келтіру мақсатында таратылатын малинформация, сондай-ақ жасанды интеллекттің көмегімен жасалған deepfake форматындағы манипулятивті визуалды немесе аудиожазбалар. Бұл құбылыстар қоғам мен мемлекеттік институттарға нақты қауіп төндіреді. Біріншіден, олар мемлекеттік институттарға деген сенімді әлсіретуі мүмкін. Екіншіден, әлеуметтік қорқыныш пен дүрбелең туғызады. Үшіншіден, сайлау және саяси процестерге сырттан ықпал жасау мүмкіндігін береді. Төртіншіден, жеке тұлғалардың ар-намысы, беделі және жеке өміріне зиян келтіреді. Мұның бәрі ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіріп, жалған ақпаратпен күрестің құқықтық шекарасын нақты айқындау қажеттілігін туғызады.

Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінде жалған ақпарат мәселесін реттейтін нормалар бірнеше заңнамалық актілерде кездеседі. ҚР Конституцияның 20-бабы әр азаматтың сөз және ақпарат бостандығына құқығын бекітіп [2], бұл құқық тек заңмен және басқа тұлғалардың құқықтарын, қоғамдық тәртіп пен ұлттық қауіпсіздікті қорғау мақсатында шектелуі мүмкін екенін көрсетеді. Осылайша, мемлекет жалған ақпаратты шектеуде пропорционалдылық қағидасын сақтауы тиіс. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте жалған ақпарат таратуға қатысты айыппұлдар белгіленген [3], ал ҚР Қылмыстық кодекстің 274-бабы қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін жалған ақпарат үшін қылмыстық жауаптылық көздейді [4]. Сонымен қатар жала жабу, қорлау, адамның ар-намысына нұқсан келтіру секілді нормалар да жалған ақпараттың жеке тұлғаларға зиян келтіретін формаларын реттейді.

Халықаралық тәжірибе жалған ақпаратпен күрестің әртүрлі модельдерін көрсетеді. Германияның NetzDG заңы әлеуметтік желілерді заңсыз контентті 24 сағат ішінде жоюға міндеттейді, оны орындамаған жағдайда ірі айыппұлдар қарастырылған [5]. Францияның Anti-Fake News заңы сайлау кезеңінде жалған ақпаратты сот тәртібімен жедел тоқтатуға мүмкіндік береді және deepfake материалдарды реттеуге бағытталған. Еуропалық Одақтың Digital Services Act платформалардың алгоритмдерін ашық ету, жалған контентті белгілеу және тәуекелді бағалау сияқты теңгерімді тәсілдерді енгізеді. АҚШ-та сөз бостандығы негізгі принцип болып саналатындықтан, мемлекет тарапынан шектеулер аз, ал жауапкершілік көбіне әлеуметтік платформалардың ішкі модерация саясатына жүктеледі.

Жалған ақпаратпен күрестің құқықтық шектері демократиялық қоғамның негізгі қағидаларына сүйенуі тиіс. Сөз бостандығы – кез келген құқықтық мемлекеттің іргелі құндылығы. Сондықтан жалған ақпаратты шектеу шаралары тек нақты қауіп төнген, қоғамдық тәртіпке немесе жеке тұлғалардың құқықтарына зиян келтіруі мүмкін жағдайларда ғана қолданылуы керек. Сонымен қатар жалған ақпарат пен жай пікірді ажырату маңызды: факт объективтілікке бағынады, ал пікір субъективті бағалау болғандықтан жауапкершілік тумайды.. Құқықтық тұрғыдан жалған ақпаратты зияндылық деңгейіне қарай бөлу - тиімді тәсіл. Жоғары зиян келтіретін, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіпті фейктерге ғана ең қатаң шаралар қолданылуы керек, ал зияны аз контентке қатысты жұмсақ және түсіндіру сипатындағы тәсілдер басым болуы тиіс. Әлеуметтік желілердің де жауапкершілік шектері айқындалуы қажет. Халықаралық стандартқа сәйкес, платформа контентті тікелей жасаушы ретінде қарастырылмайды, бірақ модерация ережелерін, ашықтықты және пайдаланушылардың шағымдарын қарау жүйесін қамтамасыз етуге міндетті. Жасанды интеллект пен deepfake технологиясының дамуы жалған ақпараттың жаңа формаларын тудырып, құқықтық реттеуді күрделендірді. Deepfake арқылы тұлғаның түрін, дауысын немесе әрекетін жалған түрде көрсету - жеке өмірге қол сұғу, беделге нұқсан келтіру және саяси манипуляция сияқты қауіптерге алып келеді. Қазіргі таңда көптеген мемлекеттер deepfake-ті міндетті сутаңбалау (watermarking), яғни арнайы белгімен қамтамасыз ету нормаларын енгізіп жатыр. Қазақстанда мұндай құқықтық механизмдер әлі толық қалыптасқан жоқ. Сондықтан deepfake-тің анықтамасын заңға енгізу, AI арқылы жасалған жалған ақпаратты жеке құқық бұзушылық ретінде қарастыру, платформалардың алгоритмдік ашықтығын қамтамасыз ету, fact-checking институттарын қолдау секілді шаралар өзекті болып табылады. Жалған ақпаратқа қарсы саясаттың тиімділігі қауіпсіздік, сөз бостандығы және технологиялық дамудың тепе-теңдігін сақтауға тікелей байланысты [6]. Сол себепті Қазақстан үшін ең орынды жол - заңнаманы жетілдіру арқылы нақты анықтамаларды енгізу, deepfake және жасанды интеллектке қатысты арнайы нормалар қабылдау, әлеуметтік платформалардың жауапкершілік шегін заңды түрде айқындау және қоғамдық ұйымдар мен fact-checking орталықтарының жұмысын қолдау. Сонымен қатар жалған ақпаратпен күресте тек жазаға сүйену жеткіліксіз: қоғамның медиа сауаттылығын арттыру, жастарға ақпараттық қауіпсіздік негіздерін үйрету, ашық коммуникация қалыптастыру - ұзақ мерзімді тиімді нәтижеге жеткізетін басты құралдар.

Жалған ақпаратпен күрестің құқықтық шектері айқын әрі тиімді болуы үшін Қазақстанда құқықтық, институционалдық және технологиялық деңгейде бірқатар нақты шаралар қабылдау қажет. Мысалы, цифрлық платформалардың жауапкершілігін нақты күшейту. ҚР “Ақпараттандыру туралы” заңға [7] платформалардың жалған немесе қауіпті контентті жедел белгілеп, пайдаланушыға ескерту беретін маркерлеу жүйесін енгізу, заңсыз контентті жою мерзімін (мысалы, 24 сағат) нақты белгілеу, шағымдарды қараудың бірыңғай регламентін бекіту сияқты нормалар енгізуге болады. Сонымен бірге, платформалардың алгоритмдік модерациясына қатысты минималды транспаренттік талап енгізу - манипулятивтік таратылымдармен күресте маңызды құрал болмақ. БАҚ, блогерлер және медиаплатформалар арасында өзін-өзі реттеу мәдениетін қалыптастыру. Журналистерге, блогерлерге және контент өндірушілерге арналған этикалық кодекстерді, онлайн-платформалар деңгейінде қауымдастық ережелерін қабылдау механизмдері арқылы жалған ақпараттың алдын алуды жеңілдетеді. Бұл репрессивті шараларға деген қажеттілікті азайтып, ерікті жауапкершілік принципін нығайтады. медиасауаттылық деңгейін арттыру жалған ақпаратпен күрестің ең тиімді және ұзақ мерзімді тәсілдерінің бірі болып табылады. Осы мақсатта мектептер мен университеттерге медиасауаттылық және цифрлық қауіпсіздік пәндерін енгізу, азаматтарға арналған онлайн-оқыту платформаларын әзірлеу, мемлекеттік органдардың фейктерге қарсы ақпараттық түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізу қажет. Қоғам ақпаратты талдап, тексере алатын деңгейге жеткенде жалған ақпараттың әлеуметтік зияны айтарлықтай азаяды. мемлекеттік органдардың дер кезінде, ашық түрде ақпарат таратуы. Фейктер көбіне ресми ақпараттың болмауынан немесе кешіктірілуінен туындайды. Сондықтан мемлекеттік орган үшін дағдарыстық коммуникацияның бірыңғай орталығын құру, ресми ақпаратты жариялаудың мерзімдік стандарттарын бекіту, жедел түсіндіру тетіктерін енгізу ақпараттық вакуумды азайтады. Ең бастысы - күрес репрессияға айналмай, азаматтардың пікір білдіру бостандығы мен ақпаратқа қол жеткізу құқығы сақталуы тиіс. Заңнаманың анықтығы, фактчекингтің институционалдануы, платформалардың жауапкершілігі, медиасауаттың артуы және мемлекеттік коммуникацияның ашықтығы жалған ақпаратқа қарсы кешенді, тепе-тең әрі құқыққа сай модель қалыптастырады [8].

Қорытындылай келе, жалған ақпаратпен күрес мәселесі құқықтық, әлеуметтік және технологиялық аспектілерді біріктіретін кешенді бағыт болып табылады. Мемлекет енгізетін шектеулер сөз бостандығын шектемеуі және демократиялық қоғам талаптарына қайшы келмеуі тиіс. Жалған ақпаратты реттеу - бұл цензура емес, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің құқықтық құралы. Сондықтан құқықтық шектеулер ғылыми негізделген, нақты, пропорционалды және халықаралық стандарттарға сәйкес болуы керек. Осындай тәсіл ғана жалған ақпаратпен тиімді күресуге және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға мүмкіндік береді.

Әдебиеттер:

1. Kazakhstan Factcheck.kz аналитикалық орталығы. Фейктерді анықтау бойынша материалдар. (factcheck.kz)
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы. (adilet.zan.kz)
3. “Әкімшілік құқық бұзушылық туралы” ҚР Заңы (2014 ж.) (adilet.zan.kz)
4. ҚР Қылмыстық кодексі (2014 ж.) [274-бап] (adilet.zan.kz)
5. German Network Enforcement Act (NetzDG) – Social networks and unlawful content regulation, 2017
6. Т. К. Аймағанбет. «Сөз бостандығы мен ұлттық қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдік», Мемлекет және құқық, № 4, 2023
7. “Ақпараттандыру туралы” ҚР Заңы (2015 ж.) (adilet.zan.kz)
8. А. С. Сайлауов, Г. Т. Алимбекова. «Ақпараттық қауіпсіздік және фейк-контентпен күрестің құқықтық аспектілері», Құқық және мемлекет журналы, № 3, 2023